© Leo de Haan

De vloek van goud
28 Nov 2006

ASC directeur Leo de Haan geeft zijn visie op de relatie tussen grondstoffen, economische, sociale en politieke ontwikkeling, en burgeroorlogen.
 
Ik zit mijn krantenknipsels van de laatste weken op te bergen (of toch maar weg te gooien) en ik zie weer die foto van die Congolees met een goudzeef vol modder en stenen in zijn handen. Hijzelf zit onder de gele modder, het lijkt alsof hij met goud geverfd is. Goud brengt geluk zou je zeggen, maar de krant vindt van niet. “Goud in Congo zorgt voor geweld en zuiveringen”.

Goud is een vloek, net als olie, coltan, diamanten enzovoorts. Arm Afrika, rijk aan mineralen. De krant baseert zich op een rapport van Human Rights Watch over de vloek van goud in Congo. Het rapport zelf opent met een citaat van een Congolese gouddelver: “We zijn vervloekt om ons goud. We lijden alleen maar. We hebben er geen voordeel van”. Prima organisatie die Human Rights Watch. Goed geïnformeerd, degelijke rapporten: een student mag ze van mij als bronnen voor een scriptie gebruiken. Pitbulls ook, die HRW-onderzoekers. Ze blijven graven, blijven boeven en bedrijven om commentaar vragen op hun bevindingen. En ze weten hoe ze alarm moeten slaan: “ de vloek van goud ”, want anders trek je de aandacht van de wereld niet; er is tenslotte elke dag wel ergens iets aan de hand.

Nou ja, het is ze vergeven. Er is ook wel wat aan de hand daar in Congo. Eerst Oegandese en Rwandese legers die grote delen bezetten en leegroven. Die moeten daar dan weg van de wereldpolitiek, maar ze laten wel in elk goudgebied bevriende bevrijdingslegertjes achter. Goudaanvoer verzekerd, inkomsten verzekerd om die legertjes en hun bevrijdingsstrijd te financieren en ga zo maar door. Ondertussen zijn er sinds 1998 wel heel veel Congolezen gedood en ging er in één jaar $ 60 miljoen aan goud via Oeganda naar Zwitserland. En zijn multinationals als AngloGold Ashanti ook weer op het toneel verschenen, ze onderhouden goede relaties met die boeven. En nu loert ook het Chinese gevaar.

Toch bevalt het me niet “die vloek van dat goud”, te gemakkelijk, een soort luie conclusie. Grondstoffen zijn belangrijk voor economisch ontwikkeling leerde ik als student, kijk maar naar de vroege industriële ontwikkeling op basis van steenkool en ijzererts in Engeland, Frankrijk en Duitsland. Maar Nederland – zo leerde ik – zonder noemenswaardige grondstoffen, kon ook industrialiseren. “ De vloek van goud of neem voor mijn part een andere grondstof” is precies het omgekeerde, het betekent dat grondstoffen de ontwikkeling in de weg zitten.

Dat kan volgens mij dus net zo min kloppen. Waar komt dat idee toch vandaan? Wel, er zijn serieuze wetenschappers die dat menen te kunnen concluderen. De “vloek van grondstoffen” heet dat, of in mooi Engels de “resource curse debate”. Het begint met de simpele observatie dat er veel conflicten om grondstoffen gaan, dat de inkomsten daarvan het conflict aanwakkeren en dat het conflict zo lucratief is dat vrede niet meer interessant is.

Voorbeelden? De Angolese burgeroorlog, Sierra Leone en Congo: olie, diamanten, goud, coltan, koper. En dan komen de wetenschappelijke publicaties. Een stroming daarin meent dat exploitatie van grondstoffen de economische groei vertragen. De economie lijdt dan aan de zogenaamde “Dutch disease” waar Nederland in de jaren 1970 en 1980 aan leed. Onze snelle exploitatie en export van aardgas – toen dachten we nog dat kernenergie de oplossing zou worden voor alle energieproblemen en besloten we het aardgas maar snel te gelde te maken voordat het te laat zou zijn – maakte ons rijk, maar ook lui. De economie sukkelde in slaap, werd met subsidies op de been gehouden en liep steeds verder achterop bij de concurrenten. Inflatie werd aangewakkerd. En grondstoffen die direct geëxporteerd worden hebben weinig verbindingen in de economie en stimuleren dus weinig andere bedrijvigheid. “Dutch disease” is de reden dat in veel grondstof exporterende landen de economische groei trager verloopt dan in landen die arm zijn aan grondstoffen.

Een tweede stroming zegt zelfs dat het ontstaan van burgeroorlogen door grondstoffenexploitatie gestimuleerd wordt. Het betreft hier echter vooral econometrisch onderzoeken, die het niet altijd gemakkelijk hebben om de gevonden statistische verbanden van een consistente theoretische onderbouwing te voorzien. Toch is het interessant om hen te zien vaststellen dat het bijvoorbeeld eerder de “hoeveelheid gemakkelijk geld in omloop” zou zijn dan dat etnische polarisatie persé een conflict veroorzaakt. Maar er blijken zeker zoveel landen te zijn waar dit alles niet geldt als waar het wel lijkt te gelden. Maar vervolgens komen deze onderzoeken in de gehaktmolen van de popularisering terecht. Statistische onzekerheden, waarschijnlijkheden en niet-lineaire verbanden worden dan ineens natuurwetten. De gehaktmolen verklaart grondstoffen tot een vloek.

Ook cirkelredeneringen zijn niet meer van de lucht: grondstoffenrijkdom veroorzaakt corruptie, maar vooral in corrupte landen leidt grondstoffenrijkdom tot burgeroorlog en dan vooral in Afrika. Oppassen geblazen dus als “de vloek van de grondstoffen” weer om de hoek komt. Kritisch blijven en als het kan de bron raadplegen. Om natuurlijke hulpbronnen wordt al sinds mensenheugenis gestreden of het nou vruchtbaar land, irrigatiewater, goud of olie betreft. Of dat tot geweld of burgeroorlog leidt hangt van de politieke en sociale context af waarin die strijd plaatsvindt. Gelukkig houden sociale relaties, dus ook economische, zich niet aan natuurwetten.
 
© Leo de Haan
 
Prof. dr. Leo de Haan is directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden


<< naar Magazine




COLUMNS van deze auteur:
China in Europa’s achtertuin
Leo de Haan, rector van het Institute...

Chapeau Zuid-Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De grondstoffenrijkdom van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De weerbarstige geografie van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Nog één keer de neo-patrimoniale staat in Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Hoe staat het met de armoede in Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat is Afrikastudies eigenlijk?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Waar ligt Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat te doen met fragiele staten?
ASC directeur Leo de Haan houdt de...

Verkiezing van een ANC-voorzitter op zijn Koninginnedags
ASC directeur Leo de Haan ziet...

Bob Denard: de laatste huurling?
ASC directeur Leo de Haan staat stil...

Oudejaarsavond over de Afrikaanse staat
ASC directeur Leo de Haan blikt in zijn...

Jan Pronk moet blijven
…..in Khartoem natuurlijk.ASC directeur...


COLUMNS van andere auteurs:
Zuid-Afrikaans optimisme
Met het South African Institute for...

Veel over, weinig uit Afrika op IDFA 2011
In het programma van het IDFA 2011, het...

Het Zuid-Afrikahuis
Het Zuid-Afrika Huis aan de Amsterdamse...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (III)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (II)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako . Een maand Bogolan
Studenten van de opleidingen Beeldende...

nawoord Ethioblog Joep Pelt no. 12 / Joep Pelt in Ethiopië
Nog eenmaal, twee weken na terugkeer in...

Ethioblog Joep Pelt no. 11 / Joep Pelt in Ethiopië
De bekende musicus Joep Pelt is de...

Donne-moi Un Bic !
Sven Jense is a young film- and...

Kokossoep
Mangrove, die een van de vegetaties in...

Route de la Espoir – becoming Africa
Sven Jense is a young film- and...

Seo - het gaat goed, in Mali
Ton en Imelda, een Amsterdams stel van...

IFFR 2009 bewijst bestaansrecht Africa in the Picture
De 38e editie van het Internationaal...

Africa's illegal love
Sybilla Claus, Afrika-redacteur bij het...

Experience of Viafrica staff member in Kenya on last elections
Viafrica Kenya is represented by three...

Van Zanzibari en Verdonk
Vanaf vandaag zou in het Amsterdamse...

Muzikaal weblog vanuit Mali
Singer-songwriter Joep Pelt die in...

Van het strand naar Asylum Down
"Voetbal, bier en feestjes. Daar gaat...

Akwanga - gekookte yam met tomatensaus
In het noordoosten van Nigeria, ligt...

over Kenia en of het nog wat wordt met democratie in Afrika
ZAM-hoofdredacteur maakt zich kwaad...

Koninginnedag bij ANC-verkiezing in Zuid-Afrika? - een reactie
NRC-Handelsblad correspondent Bram...

EEN - jongeren op campagne om armoede de wereld uit te helpen
Afgelopen zomer heb ik als vrijwilliger...

AfricAlive: Eindpunt behaald !!
Bogdan - een van de 5 Delftse studenten...

Trans African Highway - Eindelijk Rijden !!! - On the road again
Hans en Doenan - twee van de 5 Delftse...

Economische levensduur
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

Ghana Police Farce (a satire)
Hardly a day passes without a report of...

Geld verdienen aan Mandela
ZAM's hoofdredacteur Bart Luirink stelt...

A walk in the park
Alexander - één van de 5 Delftse...

Koude douche
Doenan - één van de 5 Delftse studenten...

Afrikaanse perikelen
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

G8 Blues (a satire)
African journalist Femi Akomolafe has...

G8 willen beloftes doorhevelen naar anderen
In Gleneagles twee jaar geleden, kwam...

A Call for Re-Colonization
Reading this article may upset the...

Madonna's Oliver
In het kerstnummer 2006 van het...

How not to measure poverty
How not to measure poverty: European...

Geef mij maar Madonna
Minister Van Ardenne kent geen twijfel....

Afro-pessimisten, opgelet!
Volkskrant correspondent Hans Moleman...

Kleurrijk Afrika
Is Uw beeld van Afrika zo’n beetje...

Africa, oh, poor Africa!
Africa, oh, poor Africa! Take a look at...

Poverty is not African
A journalist said to the other: “I...


Magazine actueel:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

Sites bij deze column:
www.leodehaan.nl
http://www.leodehaan.nl/

Africa Studie Centrum Leiden
http://www.ascleiden.nl


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 106 milliseconds.