Arts | Politics | Economy | Education & Sciences2 Aug 2014
© Leo de Haan

Oudejaarsavond over de Afrikaanse staat
5 Jan 2007 - ASC

ASC directeur Leo de Haan blikt in zijn column terug op zijn Oudejaarsavond 2006 waarin hij uitleg geeft over de verschillende stromingen in het debat over de staat in Afrika
 
Je kent dat wel. Je bent met een stel vrienden en familie bij elkaar voor een gezellige avond en opeens vlamt het gesprek op rond een zogenaamd controversieel onderwerp. Als het dan toevallig over Afrika gaat (en dat gaat het dan meestal, want ze moeten míj altijd hebben), dan heb ík weer een heleboel uit te leggen. Zo ook op Oudejaarsavond.
De champagne stond al koud, we waren in afwachting van de eerste knal en ineens werd me gevraagd of ik het eens was met de stelling dat de oorzaak van de Noord-Zuidkloof gezocht moeten worden in de koloniale periode en dat de huidige globalisering moet worden gezien als een eigentijdse voortzetting van die koloniale uitbuiting.
Ik begon dan maar om uit te leggen dat heel wat van mijn collega’s in Afrika het met die stelling eens zouden zijn. De sociaal-economische en politieke structuur die in de koloniale periode in Afrika werd aangelegd, of beter: aan Afrika werd opgelegd, diende het koloniale moederland. Maar ik vind het te gemakkelijk om te stellen dat die voor Afrika zelf helemaal géén nut had of dat alles wat sindsdien in Afrika heeft plaatsgevonden alleen maar als een voortzetting van die koloniale bestemming moet worden gezien. Als dat waar zou zijn, waarom maken landen als Zuid-Korea, Taiwan en Maleisië, en recentelijk China en straks India, die ook met zo'n opgelegde koloniale bestemming te maken hadden dan zo'n enorme sterke economische groei mee? Nu vinden wij dat die samenlevingen barsten van de ondernemingsgeest - sterker nog we zijn zelfs beducht dat ze ons zullen wegconcurreren - terwijl nog niet zolang geleden men ze traditioneel, inert en in zichzelf gekeerd vond. Er kan dus wel wat worden veranderd aan die zogenaamde onwrikbaar opgelegde koloniale bestemming en nog wel in het voordeel van die landen zelf. Een opgelegde koloniale bestemming hoeft dus niet persé tot post-koloniale uitbuiting, armoede etc te leiden. Ik vind dat mijn Afrikaanse collega's die dat beweren te weinig oog hebben voor het vermogen van mensen om structuren te veranderen; kijk maar naar Oost en Zuid-Oost Azië. Zij maken zich er naar mijn smaak te gemakkelijk van af, leunen te snel achteruit in een gemakkelijke slachtofferrol.

Dat was één, maar de Oudejaarsvierders lieten me nog niet los. Terwijl de champagnekoeler al op tafel kwam, moest ik de vraag beantwoorden waarom het in Afrika dan nog niet gebeurd was. Sommige van mijn Oudejaarsvrienden vonden dan dat het wel aan het gebeuren is, maar dat het nog niet zo hard loopt. Ze gaven voorbeelden als Botswana en Gabon, soms ook Zuid-Afrika; landen met een gestage economische groei, maar waar nog veel te doen is. Anderen vonden dat het nog niet is gebeurd, en dat het aan de Afrikaanse overheid ligt. En toen mocht ik mijn Oudejaarsvrienden gaan doceren over de verschillende stromingen in het debat over de staat in Afrika. De eerste denkrichting, eigenlijk kennen we die al, zegt dat het allemaal komt door het koloniale karakter van de staat, nooit ingericht om een land te ontwikkelen en moeilijk te veranderen door de Afrikaanse politieke elite.
Een tweede denkrichting zegt dat het door de Afrikaanse politieke elites komt. Die hebben eerst met steun van de bevolking de koloniale staat veroverd in de onafhankelijkheidstrijd en hebben daarna zo weinig mogelijk gedaan om het karakter van die staat te veranderen. Volgens deze denkrichting was er dus wel een keus, maar die hebben de politieke elites doelbewust aan zich voorbij laten gaan. Ze namen simpel de plaats in van de kolonialen en gebruikten de staat nu in hún voordeel. Ze bevoordeelden dus vooral zichzelf en de groepen waarop hun macht berustte zoals het leger en hun eigen etnische groep. De rest van de bevolking lieten ze aan hun lot over, ze plunderden het land en waren zelfs bereid oorlogen te voeren om hun positie te behouden.
De derde denkrichting vindt dat weer net iets te eenvoudig. Ze wijzen erop dat Afrika niet los kan worden gezien van de rest van de wereld en dat allerlei landen in de Koude Oorlog dat soort Afrikaanse elites uit eigen belang hard hebben gesteund, niet alleen militair maar ook met ontwikkelingssamenwerking. Dus volgens hen is het probleem daarmee zowel intern-Afrikaans als extern-internationaal.
De vierde denkrichting borduurt daar weer op voort en beweert dat tegenwoordig de Afrikaanse politieke elites eigenlijk een soort fa ç ade hebben opgebouwd. Die façade bestaat uit ministeries, parlementen, verkiezingen, plannen en strategieën om het land te ontwikkelen, om de bevolking meer macht te geven etc. Die façade is nodig als een lippendienst aan de internationale donoren om ontwikkelingsgeld te blijven ontvangen, want dat is een van de belangrijkste bronnen van inkomsten voor veel Afrikaanse politieke elites. Achter die façade is het echter business as usual , dus zelfverrijking, corruptie en bevoordeling van de eigen groep in plaats van het nastreven van algemene, nationale belangen zoals goed onderwijs en gezondheidszorg en wegen zonder kuilen.
Je kunt daarin dus chaos zien, maar je kunt het ook zien als een geolied mechanisme dat inkomsten door het land heen herverdeeld.

Ik legde mijn Oudejaarsvrienden de stelling voor dat de vergaande conditionaliteit van ontwikkelingssamenwerking, dat wil zeggen de eisen die donoren aan ontwikkelingssamenwerking verbinden zoals goed bestuur, democratie en transparante bestedingen, de noodzaak van die façade hebben opgeroepen. Ik denk zelfs dat daarmee Afrikaanse elites steeds meer de interesse in het zich eigenmaken van ontwikkelingsprogramma's (ownership zegt men dan) hebben verloren. Donoren en Afrikaanse elites houden elkaar nu gevangen in een soort catch-22. Dat maakt de rentree van China op het Afrikaanse toneel voor de donoren ook zo bedreigend, maar anderzijds ook wel interessant om te volgen. China investeert in de grondstoffensector en leent geld voor allerlei ontwikkelingsprogramma's zonder eisen aan goed bestuur, democratisering etc. Dat heeft binnenkort ongetwijfeld een soort van inflatoir effect op de harde eisen aan goed bestuur en democratisering die andere donoren kunnen stellen. Die doelen komen daarmee verder weg te liggen dan ooit. Maar je moet je tegelijkertijd afvragen - in het kader van die these van de façade staat - hoe dichtbij die doelen eigenlijk ooit zijn geweest. Het effect van China's rentree in Afrika zou kunnen zijn dat de façade wordt afgebroken; misschien wordt daarmee het zicht op ontwikkelingsprocessen in Afrika weer wat beter.

Toen knalde de champagnekurk en was tijd voor de nieuwjaarskusjes, dus ik kan je niet vertellen wat mijn Oudejaarsvrienden ervan vonden.

Gelukkig Nieuwjaar voor alle lezers van Africa Server Magazine. En dat het ook maar een mooi jaar voor de staat in Afrika mag worden.
 
© Leo de Haan
 
Prof. dr. Leo de Haan is directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden


<< to Magazine




COLUMNS by this author:
China in Europa’s achtertuin
Leo de Haan, rector van het Institute...

Chapeau Zuid-Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De grondstoffenrijkdom van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De weerbarstige geografie van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Nog één keer de neo-patrimoniale staat in Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Hoe staat het met de armoede in Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat is Afrikastudies eigenlijk?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Waar ligt Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat te doen met fragiele staten?
ASC directeur Leo de Haan houdt de...

Verkiezing van een ANC-voorzitter op zijn Koninginnedags
ASC directeur Leo de Haan ziet...

Bob Denard: de laatste huurling?
ASC directeur Leo de Haan staat stil...

De vloek van goud
ASC directeur Leo de Haan geeft zijn...

Jan Pronk moet blijven
…..in Khartoem natuurlijk.ASC directeur...


COLUMNS by other authors:
Zuid-Afrikaans optimisme
Met het South African Institute for...

Veel over, weinig uit Afrika op IDFA 2011
In het programma van het IDFA 2011, het...

Het Zuid-Afrikahuis
Het Zuid-Afrika Huis aan de Amsterdamse...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (III)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (II)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako . Een maand Bogolan
Studenten van de opleidingen Beeldende...

nawoord Ethioblog Joep Pelt no. 12 / Joep Pelt in Ethiopië
Nog eenmaal, twee weken na terugkeer in...

Ethioblog Joep Pelt no. 11 / Joep Pelt in Ethiopië
De bekende musicus Joep Pelt is de...

Donne-moi Un Bic !
Sven Jense is a young film- and...

Kokossoep
Mangrove, die een van de vegetaties in...

Route de la Espoir – becoming Africa
Sven Jense is a young film- and...

Seo - het gaat goed, in Mali
Ton en Imelda, een Amsterdams stel van...

IFFR 2009 bewijst bestaansrecht Africa in the Picture
De 38e editie van het Internationaal...

Africa's illegal love
Sybilla Claus, Afrika-redacteur bij het...

Experience of Viafrica staff member in Kenya on last elections
Viafrica Kenya is represented by three...

Van Zanzibari en Verdonk
Vanaf vandaag zou in het Amsterdamse...

Muzikaal weblog vanuit Mali
Singer-songwriter Joep Pelt die in...

Van het strand naar Asylum Down
"Voetbal, bier en feestjes. Daar gaat...

Akwanga - gekookte yam met tomatensaus
In het noordoosten van Nigeria, ligt...

over Kenia en of het nog wat wordt met democratie in Afrika
ZAM-hoofdredacteur maakt zich kwaad...

Koninginnedag bij ANC-verkiezing in Zuid-Afrika? - een reactie
NRC-Handelsblad correspondent Bram...

EEN - jongeren op campagne om armoede de wereld uit te helpen
Afgelopen zomer heb ik als vrijwilliger...

AfricAlive: Eindpunt behaald !!
Bogdan - een van de 5 Delftse studenten...

Trans African Highway - Eindelijk Rijden !!! - On the road again
Hans en Doenan - twee van de 5 Delftse...

Economische levensduur
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

Ghana Police Farce (a satire)
Hardly a day passes without a report of...

Geld verdienen aan Mandela
ZAM's hoofdredacteur Bart Luirink stelt...

A walk in the park
Alexander - één van de 5 Delftse...

Koude douche
Doenan - één van de 5 Delftse studenten...

Afrikaanse perikelen
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

G8 Blues (a satire)
African journalist Femi Akomolafe has...

G8 willen beloftes doorhevelen naar anderen
In Gleneagles twee jaar geleden, kwam...

A Call for Re-Colonization
Reading this article may upset the...

Madonna's Oliver
In het kerstnummer 2006 van het...

How not to measure poverty
How not to measure poverty: European...

Geef mij maar Madonna
Minister Van Ardenne kent geen twijfel....

Afro-pessimisten, opgelet!
Volkskrant correspondent Hans Moleman...

Kleurrijk Afrika
Is Uw beeld van Afrika zo’n beetje...

Africa, oh, poor Africa!
Africa, oh, poor Africa! Take a look at...

Poverty is not African
A journalist said to the other: “I...


Currently in the magazine:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

Sites for this column:
website van Leo de Haan
http://www.leodehaan.nl/

African Studies Centre, Leiden
http://www.ascleiden.nl/


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 86 milliseconds.