ZAM - zomer 2007
artikelfotoSouth Africa, Southern Africa
Origins Centre eert zwarte Adam en Eva - Afrika als centrum van de wereld
26 June 2007 - ZAM
Origins Centre

Afrocentrisch zonder gêne. Het Origins Centre, het nieuwste museum van Johannesburg, is een fantastische lofzang op Afrika als bakermat van de menselijke beschaving. Maar er wordt ook wat weggelaten.
 
Publiekstrekker van het Origins Centre is de afdeling waar je kennis kunt nemen van het meest geavanceerde DNA-onderzoek. Bezoekers kunnen hun DNA afgeven om te achterhalen wie hun verre, verre voorouders zijn. Wie nog behept mocht zijn met het idee dat er zoiets als ‘raszuiverheid’ bestaat, wordt daar snel uit de droom geholpen.
Bekende Zuid-Afrikanen onderwierpen zich aan dat DNA-onderzoek, met spectaculaire resultaten. Nelson Mandela heeft Bantubloed door de aderen stromen, maar blijkt ook voorouders te hebben bij de Khoisan, de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika. De Kaapse komiek Marc Lottering dacht dat zijn oorsprong terugging naar de Khoisan; het DNA-onderzoek hielp hem uit de droom met een oermoeder uit een jagersfamilie in de Franse Dordogne en een vaderlijn die teruggaat tot Polen en Duitsland. Cabaretier Pieter-Dirk Uys hoopte stiekem op een Ndebele prinses in zijn stamboom; hij moet het doen met een oervader uit Oost-Europa, maar zijn oermoeder moet wel zwart zijn geweest.

De DNA-test illustreert een van de thema’s van het museum: alle mensen zijn genetisch verwant en stammen af van een gemeenschappelijke voorouder, die in Afrika woonde. De gedachte van een zwarte Adam en Eva wordt in het Origins Centre op een fantastische wijze verbeeldt, met onder andere een indrukwekkende plastiek, van geweefd ijzerdraad, van kunstenaar Walter Oltmanie boven de ingang van het museum.
Pardoes sta je dan voor een enorme vitrine met de stenen werktuigen van de eerste mensen op aarde, gerangschikt naar grootte. “Herinner je je nog de allereerste mobiele telefoons?” vraagt mijn gids Mike Pheiffer, bestuurder van het museum, gniffelend. “Van die lompe gevallen, bijna zo groot als een schoenendoos. Nu zijn het handzame dingen; nog kleiner dan een pakje sigaretten. Zo zijn onze vroegste voorouders dus ook te werk gegaan!” Hij zet met die uitleg meteen de toon voor de verdere rondgang in het Origins Centre. Een museum vol interactieve snufjes, waar de bezoeker als in een internetcafé op een monitor kan zoeken naar nadere toelichting.

Rotsschilderingen
Toch schuilt daarin niet het unieke karakter van het Origins Centre. Dat schuilt in de rotsschilderingen van de San, de oorspronkelijke bewoners van zuidelijk Afrika, die het scharnierpunt vormen van de expositie. Wat de San aan schilderingen in Zuid- en zuidelijk Afrika achterlieten, is in kwantiteit en kwaliteit overweldigend. Het doet de wereldberoemde schilderingen in de grot van Altamira in Spanje, een beetje oneerbiedig gezegd, verbleken tot gepruts met niet meer zeggingskracht dan dat ze heel erg oud zijn en onmiskenbaar de eerste uitdrukking van beschaving op het westelijk halfrond. Het grote verschil is dat de rotsschilderingen uit Zuid- en zuidelijk Afrika kunnen worden
geduid. Dat is te danken aan de Duitse taalgeleerde Wilhelm Bleek. Deze voerde vanaf 1857 gesprekken met de overgebleven vertegenwoordigers van de San – toen nog aangeduid als Bosjesmannen – over hun levens, hun geschiedenis en over wat zij wisten van de betekenis van rituelen en gebruiken. Bleek en zijn schoonzus Lucy Lloyd schreven het allemaal op, duizenden bladzijden vol. Zo reikten ze de vertaalsleutel aan voor wat de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika, de grondleggers van de beschaving, te zeggen hadden. Het is, zo wordt in een video bij de expositie uitgelegd, als met het beroemde schilderij Het laatste avondmaal van Leonardo da Vinci. Iedereen kan die voorstelling meteen plaatsen omdat het bijbelverhaal eronder zit. In het Origins Centre wordt Bleek geëerd met een fotopaneel.
De rode strepen die in de rotsschilderingen steeds terugkeren, krijgen betekenis als de draden van het licht, die de verbinding vormen tussen de echte wereld en die van de geesten. Er zijn ook steeds terugkerende afbeeldingen van de eland, het voor de San zo magische dier; deze blijkt niet zozeer doelwit voor de jacht, maar het schepsel waaraan de San kracht en moed konden ontlenen. Een videovoorstelling van zo’n bezweringsritueel onder de nog levende San in Botswana, is een absoluut hoogtepunt van de expositie. Rotsschilderingen die zich letterlijk loszingen van hun achtergrond. In trance rakende dansers die zo bevangen worden van de kracht van de eland, dat zij er een bloedneus van krijgen – de spikkeltjes in de schilderingen waar je normaal gesproken echt overheen zou hebben gekeken.

Protestkunst
Dat rotsschilderingen niet per se iets zijn van heel lang geleden, bewijst de replica op ware grootte van de rotsschilderingen in het Makgabeng-gebergte. Daar verschanste zich in 1894 de Hananwa-stam onder aanvoering van hun chief Mmalebôho. Zij werden belegerd door een overmacht aan commando’s van Paul Kruger’s Zuid Afrikaansche Republiek, op land en vee belust. Geen middel werd geschuwd om Mmalebôho tot overgave te dwingen. Een poging van de Europeanen om de grot waarin de Hananwa zich verscholen met bijna driehonderd kilogram dynamiet op te blazen, mislukte. Uiteindelijk gaf Mmalebôho zich over toen honger en dorst hem en zijn mensen (hoofdzakelijk vrouwen en kinderen) teveel werden. De beschamende overwinning werd in Pretoria groots gevierd. Wat achterbleef in de grotten van Makgabeng waren de schilderingen van Mmalebôho en de zijnen; protestkunst avant la lettre. “Op school is mij daar echt nooit iets over verteld”, merkt Mike Pheiffer op, terwijl hij tekst en uitleg geeft over de betekenis van dit ‘verzetsmonument’.
Pheiffer raakt daarmee aan de essentie van het Origins Centre, een initiatief van president Mbeki, een Afrikanist in hart en nieren. Zijn schepping wordt in een folder neergezet als ‘Afrocentrisch zonder gêne’. Een museum dat het continent de plaats in de geschiedenis wil geven die het verdient.

Opgepoetste reputatie
De samenstellers gingen daarbij nogal selectief te werk. Dat valt op bij de presentatie van het levenswerk van de eerder genoemde Wilhelm Bleek. Het is een zeer geromantiseerde weergave van Bleek’s baanbrekende werk. Onbenoemd blijft dat Wilhelm Bleek het intellectuele maatje was van Sir George Grey, de toenmalige Engelse gouverneur aan de Kaap, die de Zuid-Afrikaanse geschiedenis is ingegaan als een niets ontziende houwdegen wiens meedogenloosheid heel wat zwarten het leven kostte. Wilhelm Bleek was gewoon een geleerde die paste in zijn tijd, de tweede helft van de negentiende eeuw. Toen werd de grondslag gelegd voor het wetenschappelijk racisme, dat zwaar leunde op Darwin’s evolutietheorie van survival of the fittest. Wilhelm Bleek was daar niet vies van. Hij deed enthousiast mee aan het toen populaire schedelmeten, de frenologie. In het Origins Centre zijn dit soort gegevens weggeretoucheerd. De bezoeker wordt getrakteerd op de glimmend opgepoetste reputatie van Bleek als een visionaire humanist.
Bij de opening van het museum, eind december 2006, verwees Mbeki naar hoe het bloed van de San nog blijkt de stromen door de aderen van hedendaagse Zuid-Afrikanen, zwart én blank. Mbeki kondigde aan dat ook hij zich wilde gaan onderwerpen aan het geboden DNA-onderzoek, en dat hij de uitkomsten daarvan graag zou willen openbaren. Tenzij, grapte hij, als hij uit dat onderzoek tevoorschijn zou komen als tweelingbroer van de vroegere Britse premier Margareth Thatcher. Toch een buitengewoon intrigerend grapje bij de opening van een museum. De vraag die opkomt: wat vertel je wel, wat laat je weg?
 
Peter van den Akker
 
Foto’s: Origins Centre/Johannesburg


<< to Magazine


more images for
Origins Centre eert zwarte Adam en Eva - Afrika als centrum van de wereld: fotofotofotofoto
SPECIAL: ZAM - zomer 2007
Laat Lodiers dit dorp in ellende storten - bericht in The Swakopmund Observer
BNN-presentator Patrick Lodiers houdt...

Stoute jongens
Column van Prudence...

Yuppen uit Peking -
Column van Hans...

Nederlandse musea kopen nauwelijks Afrikaanse kunst - Wat de boer niet kent…
Tal van Afrikaanse kunstenaars behoren...


More in South Africa:
Art and the hell of the African underworld at Holland Festival - Interview with Brett Bailey
For the past 14 years, the South African director Brett Bailey and his company...

A Zimbabwean refugee camp in a downtown Jo'burg church
Three weeks ago I visited the Methodist Church of Southern Africa in downtown...

Thesis on Sexual Violence Against Lesbian Women in South Africa
South Africa was the first state worldwide that placed sexual orientation under...


More in Southern Africa:
Three new ASC publications
Late 2006 three new Research Reports have been published by the African Studies...


Currently in the magazine:
Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

2013 Prince Claus Laureate Ahmed Fouad Negm has passed away
RIP Egyptian poet and this year's...

Vieux Farka Touré in Nederland, winactie voor lezers Africaserver
In november verzorgt Vieux Farka Touré,...


Sites for this article:
ZAM Magazine
http://www.niza.nl/magazine

Origins Centre
http://www.origins.org.za

History
hyperlinks index Africaserver

Museums
hyperlinks index Africaserver

South Africa
hyperlinks index Africaserver

Southern Africa
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 311 milliseconds.