Malawi Nyau-maskers - foto's van een vitale cultuur Arts, 3 Jul 2007 - Redactie Africaserver Magazine

Ndlama N'dolo - waardeloos geld

Met een indringende serie portretten laat fotograaf Douglas Curran bezoekers van het Tropenmuseum kennismaken met de belangrijkste geesten van de Chewa, de grootste bevolkingsgroep van Malawi. Deze geesten worden tijdens rituele dansen met maskers en kostuums tot leven gebracht door leden van het Nyau-mannengenootschap. In 1992 was de Canadese fotograaf Douglas Curranin Zimbabwe. In de sloppenwijken van Harare waar de gastarbeiders uit Malawi huisden, kwam hij bij toeval op het spoor van de maskerdansen. Sindsdien heeft hij vrijwel elk jaar langere tijd bij de Chewa in Malawi doorgebracht en is hij ingewijd in het Nyau-genootschap. De foto's op de tentoonstelling zijn de neerslag van zijn betrokkenheid bij deze cultuur.

De actualiteit van de maskers spingt meteen in het oog.

Douglas Curran: "Ik wil met mijn foto's de afstand tot de Nyau overbruggen en laten zien hoe vitaal de maskers zijn. Afrikaanse cultuur wordt in het westen vaak gezien als statisch en ahistorisch, maar dat beeld is volstrekt onjuist. Ook deze cultuur is levend en vernieuwt voortdurend."

Kasiyamaliro, de begeleider van de overledene naar de begraafplaats, gaat eeuwen terug en is waarschijnlijk het oudste masker, Maar er zijn ook maskers die een verband leggen met de AIDS-epidemie, een masker van Johannes Paulus II, maskers voor teruggekeerde gastarbeiders en marihuanaverslaafden en ook voor fietsen, treinen, minibusjes. Voorvallen van wat langer geleden hebben geïnpireerd tot maskers van Portugese kolonisatoren en Westerse zendelingen. Ook de liederen die bij de dansen worden gezongen zijn vaak geënt op de actualiteit. Vergelijkingen met westerse uitingsvormen zoals theater of cabaret liggen voor de hand, maar gaan mank.

"De maskers zijn geesten, oorspronkelijk van de dieren die in het scheppingsverhaal van de Chewa door toedoen van de mens zijn verjaagd. De drummers roepen de geesten op om zich in het ritueel met de gemeenschap te komen verzoenen. De dansen hebben een moreel uitgangspunt, ze willen gewenst gedrag en de consensus binnen de gemeenschap versterken. Dat doen ze door de rollen om te keren: niet het gewenste gedrag wordt getoond, maar het ongewenste. Zo laat een dans zien hoe een korzelig personage verdeeldheid oproept, juist om het belang van de beminnelijke kanten van de persoonlijkheid te onderstrepen. De Chewa zijn een matrilineaire exogame gemeenschap: de man komt inwonen in het dorp en bij de familie van zijn vrouw. Dat is de achtergrond van een ander belangrijk aspect van de maskers: de tegenstelling tussen eigen aan de ene kant en vreemd aan de andere. De maskers van westerlingen moeten in dat kader worden begrepen."

"De dansers zijn vrijwel uitsluitend mannen, een enkele keer treden vrouwen op, dan altijd in de rol van zedeloze vrouw of prostituee. Eigenlijk mag niet bekend zijn wie het masker draagt, omdat het niet om de persoon maar om de geest gaat. Om ze te beschermen worden de dansers ook gewassen met modder en as, die staan voor de geesten van de voorouders. Omdat de maskers zo veel krachten hebben, mogen ze (buiten de dans) niet worden aangeraakt. Ze worden dan ook niet in het dorp bewaard, maar in het woud. Daaruit zijn ook de materialen afkomstig waarvan de maskers worden gemaakt."

Het woud is ook de plaats waar Douglas Curran zijn portretten heeft gemaakt. Rituelen en de bijbehorende voorwerpen worden meestal ter plekke in actiefoto's vastgelegd. Curran heeft dat bewust niet gedaan. Hij wilde de aandacht op de maskers zelf richten en heeft daarom geënsceneerde portretten gemaakt. Eerst heeft hij geëxperimenteerd met een studioachtige opzet, met een neutraal decor. Het resultaat was te afstandelijk, en hij is verder gaan werken in het woud, het thuis van de geesten en de maskers. Dat heeft prachtige, levendige en sprekende foto's opgeleverd.

Van oorsprong is het Nyau-ritueel niet bestemd voor buitenstaanders. De Chewa hebben Douglas Curran toch gevraagd zijn foto's te publiceren en te exposeren. In de woorden van chief Chitule: "We hebben niets meer te verbergen nu we in een democratie leven". Maar de Chewa hadden nog een reden voor hun verzoek: de dansen worden steeds minder uitgevoerd. Malawi is een van de laatste landen waar de televisie is doorgedrongen, nu worden ook daar de avonden steeds meer voor de beeldbuis doorgebracht. En de AIDS-epidemie veroorzaakt zo veel sterfgevallen dat de dorpen het niet meer kunnen opbrengen om iedere dode een passende begrafenis te geven.
Willem Kerkhoven De foto's van Douglas Curran zijn tot en met 23 september te zien in de galerie van het Tropenmuseum. In de museumwinkel is "Douglas Curran - The Elephant Has Four Hearts: Nyau Masks and Ritual" te koop, met vele foto's en achtergrondinformatie, ook van Curran zelf.

Een masker met kostuum is recent opgenomen in de vaste collectie van de heropende Afrika-afdeling van het Tropenmuseum (KIT - Koninklijk Instituut voor de Tropen).

In het zomernummer van ZAM zijn een aantal van de foto's paginagroot terug te vinden.


<< to Magazine