ZAM - dubbelnummer najaar 2007
artikelfotoZuid-Afrika
In het land van melk en honing - Nederlanders in Stellenbosch
5 Oct. 2007
Foto Mark Wessels

In het najaar is op Nederland 2 de dramaserie Stellenbosch te zien. Een verhaal over een verzonnen Nederlandse familie met een wijnboerderij in dit Zuid-Afrikaanse stadje. ZAM ging op zoek naar de verhalen van werkelijk bestaande Nederlandse families in Stellenbosch.
 
Het landgoed Delheim ligt al sinds 1699 uitgestrekt over de glooiende hellingen van de Simonsbergen. Vandaag is het de locatie voor een groepsfoto van Nederlanders die in de afgelopen decennia de oversteek hebben gemaakt naar ‘Van der Stel z’n Bos’. De eigenaar van het landgoed, Michael ‘Spatz’ Sperling, onthaalt zijn gasten – cowboyhoed op het hoofd en een fles Merlot in de hand. Voor de Chardonay-wijnranken heeft de fotograaf de ideale stek gevonden voor het groepsportret. Hij wil de kleurrijke wijnboer er ook op. “Ik ben Duitser”, spartelt Sperling even tegen. Zijn Nederlandse vrouw Vera trekt hem over de streep: “Kom, jy is die baas hier.” Op het landgoed klinkt al snel een wonderlijke mengeling van Duits, Engels en ‘Nederkaans’. “Kunnen alle echtparen bij elkaar staan?” Vera Sperling spontaan: “Die aangenaaides noem ons dit.” De groep in koor: “Kaaaaas!”

Na de fotosessie beweegt de groep zich naar de wijnkelder. Aan een van de tafels zitten weldra de echtparen Zevenbergen en Bakker plus Joke IJssel de Schepper met dochter Lisette. Ze delen onderling visitekaartjes uit. Daarop prijken hun guesthouses. Dave Bakker van Wedgeview kijkt vol bewondering naar de folder van IJssel de Schepper van Jonkershuis. “Twintig golfbanen in de omgeving van Stellenbosch”, leest hij van het visitekaartje. “Slimme kreet!”

De drie families wonen nog geen vijf jaar in Zuid-Afrika. Niet één van hen had vooraf ervaring als gastvrouw- of heer in een pension. Volgens Bakker – vlotte zakenman met nog vlottere zonnebril op z’n hoofd – is een hospitality background niet nodig, immers: “Het is geen rocket science.”

Er klinkt even wat gesputter. Uiteindelijk luidt de consensus: “Als je maar goed sociaal onderlegd bent, kom je een heel eind.”

Anyway. De families hadden allemaal al vóór hun emigratie ‘iets’ met Zuid-Afrika. De Zevenbergens van Allegria hebben in de anti-apartheidsbeweging gezeten. “Toen mocht je niet van jezelf.” Dave Bakker besloot in de jaren tachtig juist wél te gaan, als cricketspeler in de zogenaamde ‘rebel tours’ die de Zuid-Afrikaanse cricketbond organiseerde. “Op het vliegveld werd ik onthaald met ‘welcome to the land of milk and honey’. Zo voelt het nog steeds.” In Nederland was Bakker de enige officiële importeur van Mrs Ball’s Chutney, een chutney uit Zuid-Afrika. IJssel de Schepper blij: “Héérlijk, we kochten dat altijd bij een winkeltje in Haarlem.”

Voor de IJssel de Scheppers is het een bewuste keuze geweest om Nederland te ‘ontvluchten’. “Na de moord op Fortuyn is het land in een gekte terechtgekomen”, vindt ze. “Iedereen was zo zuur, niemand lachte.” Na wat speuren op de globe, wordt gekozen voor Stellenbosch. “Zodra we Dorpstraat binnen reden, riepen we alle vier: dit is het! Hier willen we wonen.”

De koffers zijn zo snel gepakt, dat Lisette geen afscheid kon nemen van haar schoolvriendjes. Rouwig is ze er niet om. “Ergens vind ik het jammer dat we niet eerder zijn gegaan.” Ze herinnert zich een schoolreis naar de Oranjerivier. “Lekker primitief bivakkeren in het zand. In Nederland waren we waarschijnlijk naar een hotel in Praag gegaan.” Moeder Joke: “Bezopen worden.” Toch voelt Lisette zich aanvankelijk een soort kermisattractie. “Bij het stappen werd ik steeds voorgesteld als ‘dat meisje uit Nederland’. Zeg eens iets in het Nederlands, spreek je achternaam nog eens uit…” Nu spreekt ze Afrikaans op z’n Nederlands uitgesproken. “Ik vind hun uitspraak zo lelijk, daar doe ik dus niet aan mee.”

Voor de Bakkers nam de beslissing meer tijd in beslag. Het was een grote stap voor een jong gezin en een ondernemer die net een eigen bedrijf was gestart. Dave Bakker legt uit: “Ik heb dus in Nederland drie hartinfarcten gehad. Dan ga je wel nadenken over het leven.” Dat is te kort om met de ruitenwissers aan in de file staan, vindt hij. “De druk was groot. We moesten weg.” Zijn vrouw Anouk wrijft nog eens over haar ronde buik. Ze is zichtbaar in blijde verwachting van hun derde kid. Ook zij heeft beslist geen spijt. “Al mis je soms het feit dat je je niet in het Nederlands kunt uitdrukken…”

Dat onbeschofte meisje
Te midden van alle euforie steekt soms een sprankje nostalgie de kop op. Zelfs het mopperen wordt gemist. Dave Bakker: “Ik scheld gewoon nog in het Nederlands, heerlijk.” Joke IJssel de Schepper mist de Amsterdamse humor. Er klinkt wat gemor van de Rotterdamse tafelgenoten. “Nou goed, de Nederlandse humor dan”, corrigeert ze. “Je moet bij Zuid-Afrikanen erg op je woorden letten, iemand is zo beledigd. Zo’n gezellig tsjak-tsjak gesprek kun je alleen met Nederlanders voeren.” Dochter Lisette is het daar mee eens: “Op school sta ik bekend als dat onbeschofte meisje, alleen maar omdat ik altijd eerlijk voor mijn mening uitkom. Hier zijn ze zo schijnheilig soms.”

Jan Zevenbergen kijkt daar anders tegenaan: ‘De gemiddelde Nederlander is een hork vergeleken bij de Zuid-Afrikaan.” Zijn vrouw Annemarie: “Ik mis soms de gezelligheid – al verafschuwde ik dat woord in Nederland.” Daarom gaat ze soms naar de bios met een paar Hollandse vriendinnen. “Bij Zuid-Afrikanen staat de deur altijd open maar, heel Amerikaans, niet verder dan op een kier. Voor een diep gesprek moet je niet bij ze aankloppen. Als ze vragen hoe het gaat en je antwoordt not so well, schrikt men zich te pletter.”

Dát gevoel krijgt Joke IJssel de Schepper nou juist bij Nederlanders. “Ik vind een Zuid-Afrikaanse drukkie (omhelzing, red.) zoveel betekenisvoller dan drie luchtzoenen.” Ze voelt zich al helemaal ingeburgerd. “Mijn man vierde vorig jaar zijn vijftigste verjaardag. Dan kijk je eens om je heen naar de gasten… Daar zit van alles tussen: van miljonairs tot de caddie uit Khayelitsha. Die mag gerust bij ons een Black Label drinken en op blote voeten lopen.”

Volgens dochter Lisette moeten blanke leeftijdsgenoten nog erg wennen aan dergelijke multiculturele interactie. “Een paar vriendinnetjes vroegen me wie ik de leukste jongen van de klas vond en ik wees iemand aan. Maar die is bruin. Dat konden ze niet bevatten.” Dave Bakker: “Laatst zijn we voor moederdag uitgenodigd bij een kleurlinggezin. Zo’n grote familie, fantastisch!”

Het gesprek gaat al snel over kaaskoppen, klompendorpen en rentenierende zwaluwen. Dat laatste is een hier ingeburgerde term voor Nederlanders die overwinteren in Zuid-Afrika en tijdens de Nederlandse zomer weer in eigen land zitten. Een groep waar deze ondernemende Hollanders zich niet in herkennen. IJssel de Schepper: “Een Hollandse kennis van ons flipte helemaal omdat zijn zoontje Afrikaans praatte. Hij wilde hem alleen Nederlands bijbrengen, want: je zal maar terug moeten…” Jan Zevenbergen: “Of die Nederlanders die na 35 jaar nog steeds alleen Douwe Egberts drinken…”

Maar voelen zij zich Zuid-Afrikaans? Jan Zevenbergen grappend: “Nou, ik probeer nog steeds op tijd te komen.” Dan na een korte denkpauze: “Het is een soort participerend toneel geworden.” Zijn vrouw Annemarie kijkt hem verrast aan: “Diep, Jan, heel diep.”

Assimileren
Aan een andere tafel in de wijnkelder zitten de Sperlings, Viersens en Van der Veers aan het dessert. Gert van der Veer – jarenlang topman van South African Airways – geeft net zijn mening over de arbeidsmoraal van Afrikanen. “There is no sense of urgency. Alles gebeurt vandaag, morgen of nooit.” Hij woont al ruim veertig jaar in Zuid-Afrika, net als Vera Sperling. Zij aarzelt aanvankelijk een beetje om over damals te praten. “Door Nederlanders werd je een schuldgevoel aangepraat en hier werden we weer uitgemaakt voor communisten omdat we geen apartheidsgevoelens koesterden.” Want op Delheim deelden plaaswerkers in de oogst en gebruikte de schoonmaakster hetzelfde toilet als de eigenaren. In de apartheidsjaren maakte dat de Sperlings tot buitenbeentjes. “En we waren nog katholiek ook.”

Vandaag weet Vera Sperling niet goed of ze zich Nederlandse, Duitse of Zuid-Afrikaanse voelt. Met haar kinderen praat ze Engels, “maar hun luiers zijn door de nanny in het Afrikaans verwisseld.” Schrijven doet ze nog “ouderwetsch met dubbel ee”. “Ik moet wennen aan nieuwe uitlatingen of hoe noem je dat? Uitdrukkingen, ja. Zoals ‘doei’ en zo, dat is geen begrip voor mij.” Toch voelt ze nog een sterke band met haar heimat. Nederland associeert ze met “op de fiets naar de opera”. Hoewel ze er niet over piekert om Stellenbosch te verlaten, weet ze dat helemaal assimileren nooit zal lukken. “Dit is een bloody German”, zegt ze wijzend naar haar man, die ongestoord aan z’n wijntje nipt. “En hij zal voor de rest van zijn hele leven een bloody German blijven.”

Ze stoot haar vriendin Ria Viersen aan: “Jij bent erg geïntegreerd.” Viersen vindt dat vanzelfsprekend. “Ik heb tien jaar in Griekenland gewoond en was toen ook Griek onder de Grieken.” De Viersens hebben na de nodige omzwervingen hun plek hebben gevonden in Stellenbosch. Dat begint wanneer ze “zeer kort na de afschaffing van de apartheid” een rondreis maken door Zuid-Afrika. De aankomst in Stellenbosch ervaren ze als een warme omhelzing. “Ofschoon wij nooit de intentie hadden om te emigreren, wonen we er al vijftien jaar.”

Naast de rust, het weer, de flora en de gezellige terrasjes met voortreffelijke wijn vergapen de Viersens zich ook aan “de blije gedisciplineerde en geüniformeerde schoolkinderen.” Ria Viersen: “Wij hebben de indruk dat deze kinderen een leukere jeugd hebben dan de Nederlandse.” Toch voelen de Viersens zich “natuurlijk” nog Nederlands, maar dat is geen probleem. “Ik kan het zelfs waarderen als de kruidenier in ons buurtje mij goedmoedig ‘kaaskop’ noemt.”
 
Ronald Kennedy
 
De zevendelige dramaserie Stellenbosch is een productie van VPRO/VARA/NPS.
De uitzendingen zijn vanaf 4 november op Nederland 2.
Overigens is de serie niet in Stellenbosch, maar in het nabijgelegen Wellington opgenomen.


<< naar Magazine


meer foto's voor
In het land van melk en honing - Nederlanders in Stellenbosch: foto
SPECIAL: ZAM - dubbelnummer najaar 2007
De beste boeken
Welke Zuid-Afrikaanse romans zijn ten...

Vertalerspassie
Robert Dorsman en Riet de Jong-Goossens...

Nieuwe golf van kunstroof - diefstal in Harare
Een voorbeeld uit de moderne praktijk....

Nieuwe golf van kunstroof - de vloek én de zegening van internet
Diefstal van Afrikaanse kunstschatten...

Terapia do amor - Trouwen in Maputo
Kerken in Maputo zitten vol vrouwen op...

Amsterdam, Kaapstad, Paramaribo (en weerom)
Kaapstad en Paramaribo zijn tegelijk...


Meer in Zuid-Afrika:
Xai Xai Lounge - township café's in Amsterdam en Den Haag
Xai Xai Lounge is de centrale ontmoetingsplek van het festival met een...

Kliptown Stories. Verhalen van Zuid-Afrika
Gespreksleider Stephan Sanders spreekt met gasten van het festival: regisseur...

Township Café - Xai Xai Lounge
In het (gratis toegankelijke) townshipcafé komt alles bij...


Magazine actueel:
Magisch Afrika - maskers en beelden uit Ivoorkust
Magisch Afrika, een schitterende...

Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...


Sites bij dit artikel:
ZAM - website
http://www.zam-magazine.nl

Politiek en Samenleving
hyperlinks index Africaserver

Radio en televisie
hyperlinks index Africaserver

Zuid-Afrika
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 99 milliseconds.