ZAM - dubbelnummer najaar 2007
artikelfotoZuid-Afrika
Vertalerspassie
5 Oct. 2007
Topschrijvers v.r.n.l.: Breyten Breytenbach, André Brink, Jakes Gerwel, Ampie Coetzee (Kaapstad, 2000)

Robert Dorsman en Riet de Jong-Goossens zijn de actiefste vertalers van Zuid-Afrikaanse literatuur in Nederland. Bijzondere romans werden dankzij hun inspanningen het Nederlandse taalgebied binnengeloodst. Maar wie zijn zij eigenlijk? Een gesprek over Zuid-Afrika, literatuur en vertalen
 
In 1986 leverde Robert Dorsman zijn eerste echte romanvertaling af. Paringsvlucht heette het (origineel: Mating birds), een speels, ironisch boek van de in Zuid-Afrika nog altijd gewaardeerde Lewis Nkosi. Daarvoor had hij zich vooral verdienstelijk gemaakt als vertaler van brochures, pamfletten en een eindeloze reeks speeches van Oliver Tambo, die in beheer van de anti-apartheidsbeweging verschenen waren. Het was in deze kring dat hij in contact kwam met hardcore activisten, maar ook met intellectuelen en kunstenaars, meestal van linksige signatuur. Antjie Krog was er daar één van. “Jaren later, ergens in de jaren negentig, stond ik met haar man bij zo’n Shell-station in de buurt van Kroonstad, waar ze toen woonden. Ik mijmerde hardop dat we Antjie naar Nederland moesten halen. Niet lang daarna kwam ze ook daadwerkelijk. Er verscheen een tweetalige bundel bij Atlas en ze betrad de podia. Met als hoogtepunt haar optreden tijdens de Nacht van de Poëzie in Vredenburg. De mensen gingen uit hun dak. Gejoel en gestamp. Totale euforie. Voor die kleine vrouw met haar zwoele, geile stem.” Robert zou haar vaste vertaler worden.

Ook voor Riet de Jong-Goossens was de introductie tot het vertalerschap min of meer toevallig en bleek de timing al even perfect. Op relatief late leeftijd begon ze een studie Afrikaanse taalkunde. Bij haar afstuderen bleek dat ze nog twee punten tekort kwam, waarop de hoogleraar besloot haar twee vertaalopdrachten te gunnen, elk ter waarde van één punt. Ze had eerder al damesromannetjes vertaald om tijdens haar studie wat bij te verdienen, maar echte literatuur, dat was toch even andere koek. De vertaalde teksten werden echter gepubliceerd in het tijdschrift Maatstaf en kort daarop wist een uitgever haar op het spoor te komen. Riet had nog nauwelijks de collegebanken achter zich gelaten en was reeds de trotse vertaalster van twee romans van Louis Kruger, een in Nederland wonende Afrikaner, en een bundel korte verhalen van Riana Scheepers.

Appelliefie
De speciale aantrekkingskracht van de Zuid-Afrikaanse literatuur, en dan vooral het Afrikaans, schuilt in de combinatie van maatschappelijke betrokkenheid en een (beeld)taal die tegelijkertijd vertrouwd en vreemd, lief en vinnig, op ons Nederlanders overkomt. Een veelkantige taal die bij beter luisteren of lezen voor heel wat problemen zorgt. Robert: “Mensen hebben echt geen idee wat je als vertaler aan het doen bent. Ze zien een taal die verwant lijkt aan het Nederlands. Maar als ze beginnen te lezen, blijkt het woordbeeld af te wijken en zijn er opeens woorden die ze niet begrijpen. Of erger, die ze denken te begrijpen. Afrikaans, dat leuke taaltje, denken ze dan. Een grote misvatting!”

Riet beaamt dit volledig. “Afrikaans is moeilijker om te vertalen dan Frans [ook daarin heeft ze een graad], want daar weet je ten minste wat er staat. De contrasten tussen de eigen en de vreemde taal worden een steunpilaar. Als Nederlander vind je bij het Afrikaans echter geen enkele steunpilaar, wel stuit je af en toe op drijfzand.”

Drijfzand zijn bijvoorbeeld de woorden die qua klank en beeld op elkaar lijken maar iets anders betekenen, of woorden die afkomstig zijn uit het Engels en direct voor verwarring zorgen. Selfbewus bijvoorbeeld staat in betekenis dichter bij het Engelse self-conscious (verlegen) dan het Nederlandse zelfbewust. Daartegenover staat natuurlijk weer de bijzondere schoonheid en vindingrijkheid van de taal. Prachtige, poëtische woorden als appelliefie (gele bes), afbeenman (man met één been) en spookasem (suikerspin) die in de Nederlandse taal ver te zoeken zijn.

Ook Robert geniet van de taal, is tegelijkertijd een bange én verliefde bewonderaar. Voor ons op tafel ligt de Afrikaanse editie van Etienne van Heerden’s In stede van die liefde en Robert doet spontaan een poging tot closereading. “Styl en voggelade… die vliegtuig sidder by die opstyg.” En hij vervolgt: “De laatste zin is duidelijk, maar dat eerste stuk, ‘voggelade’, geladen met vocht, maak daar maar eens mooi Nederlands van dat ook nog eens iets betekent. [Zijn vertaling werd: ‘zwaar van het vocht’] Van Heerden schrijft als een strandjutter die verhalen, geschiedenissen en mythes bijeen sprokkelt. Hij gebruikt de oude mythes en creëert vervolgens weer nieuwe. Door middel van een taal die eindeloze registers kent en nooit raakt uitgeput. Als vertaler drijft hij je tot waanzin.”

Heel argwanend
Bestaat er een eenduidige manier om al deze problemen te lijf te gaan? Is er een handboek, één simpele methode die de vertaler garandeert dat de schoonheid, diepte en betekenis van het Afrikaans behouden blijven in het Nederlands? Het antwoord is natuurlijk nee. Het Afrikaans – maar het Zuid-Afrikaanse Engels overigens ook – is bij uitstek een taal van integratie en adoptie, te gelaagd en bloemrijk om rechtlijnig te benaderen. Want hoewel gebouwd op de taal die de oude Hollandse immigranten meebrachten, kent het talloze woorden die afkomstig zijn uit weer andere talen: Engels, Maleis, Khoi of Zulu bijvoorbeeld. De syntaxis lijkt nog het meest op die van het Engels. Daarnaast bestaat er geen uniform, standaard Afrikaans. Wie op de Kaapse vlakte opgroeit, leert heel andere idiomen en intonaties te gebruiken dan een blank kind uit de stedelijke middenklasse; de twee zullen moeite hebben elkaar te verstaan.

Voor de vertaler zit er niets anders op dan vooral veel te lezen en goede, eigen instincten te ontwikkelen. Riet: “Je moet op de hoogte raken van zoveel mogelijk. Tijdens mijn studie heb ik Breytenbach’s ’n Seisoen in die paradys woord voor woord nageplozen, het origineel vergeleken met de Nederlandse vertaling. Zinsopbouw, lexicon, manier van uitdrukken. Je moet vooral heel argwanend zijn en niets vertrouwen. Maar dan nog blijft het moeilijk en maak je fouten.”
Een gelukkige bijkomstigheid is dat veel van de Zuid-Afrikaanse auteurs een speciale band onderhouden met Nederland en met hun Nederlandse vertalers. Ze vinden het bijvoorbeeld prima om als vraagbak te fungeren en stoeien graag een robbertje mee bij het vinden van oplossingen in het Nederlands. Robert: “Etienne [van Heerden], bijvoorbeeld, die is heel streng. ‘Omraam, Robert’, zegt hij dan, dat is omramen, maak daar nu omramen van.’ Maar dat kan natuurlijk niet.” Riet ging speciaal voor de vertaling van Agaat, het vorige boek van Marlene van Niekerk, naar Zuid-Afrika, om daar met de schrijfster de moeilijke passages door te nemen. Die waren talrijk. Tientallen namen van vogels moesten worden uitgezocht. Termen uit het boerenleven verklaard. Toen het stof van deze sessies uiteindelijk neerdaalde, bekroop de vertaalster een angstig gevoel. Gaat me dit lukken? Ben ik hiervoor wel toegerust?

Rekenmeesters
Vertalers onderhouden belangrijke contacten met Zuid-Afrikaanse en Nederlandse uitgevers, en soms met literair Robert Dorsman: “Afrikaans, dat leuke taaltje, denken ze dan. Een grote misvatting!” agenten. De stevig verknoopte internationale netwerken leiden ertoe dat de beste literatuur uit Zuid-Afrika haar weg naar Nederland vindt, hoezeer de motivatie erachter soms ook rammelt. Uitgevers blijken vooral goede rekenmeesters. Robert: “Ik kreeg Sello Duiker’s The quiet violence of dreams opgestuurd via Annari van der Merwe, toen uitgeefster bij Kwela. Ik was direct enthousiast. Vanwege de kracht van het boek, de originaliteit, durf en diepgang van de schrijver. Maar ja, vuistdikke roman, onbekende naam. Kom daar maar eens mee aanzetten bij uitgevers. Uiteindelijk kwam de opdracht toch bij mij terecht via De Geus, die een samenwerking was aangegaan met Novib. Deze inbreng van buitenaf vergemakkelijkte de uitgeefbeslissing.”

Een enkele keer trekt een vertaler de stoute schoenen aan en probeert het initiatief naar zich toe te trekken. Succesvol is die omgekeerde route meestal niet. Robert: “Waarom accepteren ze The quiet violence of dreams wel en niet Thirteen cent van dezelfde schrijver? En waarom niet Welcome to our Hillbrow van Phaswane Mpe, ook zo’n prachtig klein boekje? Hoe bepaalt iemand zoiets? Welk argument wordt beslissend? Te lokaal gesitueerde verhalen misschien, onherkenbaar voor Nederlandse lezers. Misschien is dat het. Zo stuurde ik Dog eat dog van Niq Mhlongo naar De Geus. Niet heel goed geschreven, dat is waar, maar wel écht, overtuigend. Ze stuurden het meteen terug.” Ook Riet stootte meer dan eens haar neus, recent nog met het door haar bewonderde Slagoffers van Dine van Zyl. Maar teleurstellingen horen nu eenmaal bij het spel.

De markt voor vertaald werk uit Zuid-Afrika is al met al betrekkelijk klein. Er is werk voor hooguit drie of vier vertalers, die er niet fulltime van kunnen bestaan. Voor Riet, geboren in 1937, is dat geen probleem. Ze is niet langer afhankelijk van haar werkinkomen en kan zelfs heel selectief projecten uitkiezen. Zin of reden om de fakkel over te dragen heeft ze in geen geval. “Pas als ik wazig word in mijn hoofd, mijn polsen breek, of er iets engs gebeurt, wordt stoppen een serieuze optie”, aldus de grand old lady, wier passie voor het Afrikaans en de kunst van het vertalen ongetemperd lijkt.

Competitie
Voor Robert, een jonge vijftiger en wel afhankelijk van zijn inkomsten als vertaler, liggen de zaken iets ingewikkelder. En toch ook weer niet. Vanwege andere vertaalmethodes – Robert hamert op een speciale antenne voor de Engelse syntaxis in het Afrikaans, Riet neemt genoegen met goede leesvaardigheden, gebruik van gezond verstand – en ook andere voorkeuren – Riet iets vaker de literaire en historische romans, Robert de moderne, urbane vertellingen – is het aanbod van vertaalwerk vaak meer geschikt voor de één dan voor de ander. Wat helpt is dat Robert, anders dan Riet, Engelstalige literatuur en poëzie vertaalt. De competitie tussen de twee bestaat, maar is dankzij dit nette ‘om elkaar heen lopen’ niet al te hevig.

Vertalerambitie drijft Robert voort. “Ik werk nu aan de biografie van Desmond Tutu. Toen ik hoorde dat de Arbeiderpers dit ging doen, sprong ik er meteen op in, hoewel het geen literatuur is. ‘Dit wil ik doen! Hier weet ik alles van!’ zei ik tegen de uitgever. En het is waar, die hele periode zit in mijn hoofd. Zuid-Afrika laat me nooit meer los.”
 
Jan Vinck
 
Een lijst met hoogtepunten uit vertaalde Zuid-Afrikaanse literatuur, plus een lijst van prachtboeken die hoognodig vertaald moeten worden, staat elders in deze special ('De beste boeken').


<< naar Magazine


meer foto's voor
Vertalerspassie: foto
SPECIAL: ZAM - dubbelnummer najaar 2007
De beste boeken
Welke Zuid-Afrikaanse romans zijn ten...

Nieuwe golf van kunstroof - diefstal in Harare
Een voorbeeld uit de moderne praktijk....

Nieuwe golf van kunstroof - de vloek én de zegening van internet
Diefstal van Afrikaanse kunstschatten...

Terapia do amor - Trouwen in Maputo
Kerken in Maputo zitten vol vrouwen op...

Amsterdam, Kaapstad, Paramaribo (en weerom)
Kaapstad en Paramaribo zijn tegelijk...

In het land van melk en honing - Nederlanders in Stellenbosch
In het najaar is op Nederland 2 de...


Meer in Zuid-Afrika:
Xai Xai Lounge - township café's in Amsterdam en Den Haag
Xai Xai Lounge is de centrale ontmoetingsplek van het festival met een...

Kliptown Stories. Verhalen van Zuid-Afrika
Gespreksleider Stephan Sanders spreekt met gasten van het festival: regisseur...

Township Café - Xai Xai Lounge
In het (gratis toegankelijke) townshipcafé komt alles bij...


Magazine actueel:
Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

2013 Prince Claus Laureate Ahmed Fouad Negm has passed away
RIP Egyptian poet and this year's...

Vieux Farka Touré in Nederland, winactie voor lezers Africaserver
In november verzorgt Vieux Farka Touré,...


Sites bij dit artikel:
Zuid-Afrika
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 269 milliseconds.