ZAM - zomer 2006
artikelfoto
Kunst. Echte kunst - Museum zonder oogkleppen
1 Jul. 2006
Moke, Adam & Eve, 1975 - foto Collectie Afrika Museum, Berg en Dal

Het Afrika Museum in het bosrijke Berg en Dal is onlangs geheel verbouwd. Meer dan ooit besteedt het aandacht aan hedendaagse kunst. Conservator Wouter Welling gaf ZAM een rondleiding. Afrikaanse kunst is er geen folklore meer. Een verfrissend bezoek.
 
Alles is nieuw aan het Afrika Museum. Van de glimmende entree met museumwinkel tot en met de futuristisch ogende auditoriumzaal. “Geen beeldje staat nog op zijn oude plek” zegt conservator hedendaagse kunst Wouter Welling, terwijl we door een gang met kleurrijke maskers van afvalmaterialen lopen. “Deze zijn gemaakt door Nederlandse scholieren”, wijst hij. “Verrassend, hè? Ze zien er erg goed uit.”
Hoe kun je op deugdelijke wijze kunst tonen van een cultuur die we nauwelijks kennen? En hoe kun je aan het beeld ontsnappen dat Afrika reduceert tot historische vindplaats van oude maskers en houten beeldjes? Vragen als deze staan centraal in de nieuwe opzet van het museum, dat vijftig jaar geleden als missiemuseum begon en vooral de religieuze objecten liet zien die de missionarissen meebrachten van hun reizen naar het ‘donkere’ continent.
Een van de manieren waarop het museum op de vragen inspeelt, is door Afrikanen zélf aan het woord te laten. Er komt een zaal met kunstvoorwerpen die Afrikánen goed vinden, er wordt getoond hoe Afrikánen naar Afrika kijken, bijvoorbeeld door verschillende schoonheidsidealen te laten zien. Maar belangrijker misschien nog: er komt structureel aandacht voor moderne Afrikaanse kunst en kunstenaars. Zoals nu met de tentoonstelling Hedendaagse kunst uit Afrika en de Afrikaanse diaspora – de collectie Valk en verder die Wouter Welling in een gloednieuwe vleugel heeft ingericht.
“De tentoonstelling omvat de hele ontwikkeling van de Afrikaanse l’art pour l’art”, stelt Welling trots. De oud-kunstcriticus van de Volkskrant geldt als een van de grootste specialisten op zijn vakgebied. “Kunst om de kunst, dus niet vanwege Afrikaanse rituelen gemaakt, maar uiteraard wel in een Afrikaanse context. De voorwerpen zijn om hun artistieke kwaliteiten aangeschaft en niet om volkenkundige redenen.”
In 2001 kreeg het Afrika Museum de bijzondere kunstcollectie van Felix Valk (1929- 1999) in beheer. De oud-directeur van het Wereldmuseum in Rotterdam bestierde tot zijn overlijden de opzienbarende Galerie 20 x 2 met niet-westerse hedendaagse kunst in Arnhem. Valk was een pionier van de promotie van niet-westerse kunst. Dankzij de komst van zijn collectie, die internationaal gerenommeerd is, kreeg het hedendaagse kunstbeleid van het Afrika Museum een geweldige impuls.
Niet dat het museum daar vóór de komst van de collectie-Valk geen oog voor had. Terwijl de belangstelling van westerse musea pas jaren tachtig op gang kwam, kocht de huidige directrice van het Afrika Museum, Ineke Eisenburger, al in 1968 het eerste moderne kunstobject. “Het beeld Anyanwu(‘Bewustwording’) van de Nigeriaanse kunstenaar Benedict Enwonwu is een vroeg voorbeeld van de Afrikaanse l’art pour l’art”, zegt Welling als we naar het negentig centimeter hoge bronzen beeld van een vrouw kijken. “Dit soort aankopen was in die tijd in de volkenkundige musea absoluut not done. Voor het Afrika Museum stond het echter symbool voor het ontwakend besef dat Afrika lééft.”

Rembrandt
De Afrikaanse kunstontwikkeling laat verschillende stromingen zien, doceert Welling tijdens de rondwandeling. “De eerste president van het onafhankelijke Senegal, Leopold Senghor, hamerde op négritude, op de Afrikaanse identiteit van kunst. In reactie daarop kwam de agit art, die vond dat kunst vooral politiek betrokken moest zijn. Senghor’s vriend en schilder Iba Ndiaye vond juist dat Afrikaanse kunstenaars helemaal niet op hun Afrikaan-zijn moesten worden vastgepind. ‘Waarom zouden we niet door Rembrandt beïnvloed mogen worden?’, vond hij.”
De eerste westerse verzamelaars, Valk incluis, waren aanvankelijk vooral geïnteresseerd in ‘folkloristische’ kunst uit Afrika. “Schilderijen geworteld in de reclame- en de stedenkunst, bijvoorbeeld van verhalende Congolese schilders als Samba en Moke.” Welling wijst een kleurrijk doek aan. “Dergelijke schilders begonnen vaak als makers van uithangborden voor kappers, of ze schilderden straattaferelen op goedkope materialen zoals meelzakken. Toen ze succes kregen, konden ze met betere materialen gaan werken. Samba is inmiddels een internationale coryfee.”
Aan het begin van het museum hangen twee Adam & Eve-schilderijen van Moke. Op de ene is Adam zwart en Eva blank, op de andere is het precies andersom. “De boodschap is: zwart of blank, het kwaad zit in beiden.”
Naarmate de westerse aandacht in de jaren negentig toeneemt en de globalisering haar invloed doet gelden, wordt de visie van Afrikaanse kunstenaars internationaler. “Ze werken in Londen, Parijs, Amsterdam, krijgen een Europese opleiding en een Europees idioom. Wij willen vooral díe kunstenaars laten zien die op zeer eigenzinnige wijze iets meenemen van de Afrikaanse tradities én internationaal georiënteerd zijn.”
Prachtig voorbeeld daarvan is het werk van Sokari Douglas Camp. Een immense blikvanger van de Nigeriaanse kunstenares die in Londen woont, pronkt midden in de zaal. De beeldengroep Alagba in Limbo (‘Alagba in een onstabiele situatie’) komt voort uit de maskerfestivals die Camp uit haar jeugd in de Nigerdelta kent. Ze maakte het werk naar aanleiding van de dramatische gebeurtenissen in haar geboorteland, waar de oliewinning nauwelijks ten goede komt aan de plaatselijke bevolking en mensenrechtenactivist Ken Saro-Wiwa in 1995 werd opgehangen. “Alagba is de eerste vrouwelijke god die danst”, legt Welling uit. “Ze is hardhorend, houdt geen ritme, men is een beetje beducht voor haar. Ze is krachtig, maar de kunstenares heeft ervoor gekozen haar te laten dragen door vier mannen. Na de moord op Saro-Wiwa was het volk de weg kwijt, de gerechtigheid was weg. Alagba is in verwarring. Maar je ziet ook westerse invloed: het heeft iets van De Burgers van Calais van Rodin.”
Camp telt mee in Londen: haar werk wordt tentoongesteld in het British Museum – maar wel op de afdeling Afrika. En daar windt Welling zich over op. “Westerse kunsthistorici willen nog te veel zien wat ze herkénnen. Ze herkennen alleen het westerse kunsthistorische verhaaltje en zien Afrikaanse kunst nog steeds niet als kunst an sich. Dat stoort me. Gelukkig kijkt de Leidse hoogleraar moderne kunst Kitty Zijlmans verder. Die zegt: er is niet één kunstgeschiedenis, er zijn er verschillende. Ik hoop dat haar studenten zich realiseren dat de westers georiënteerde kunsthistorici met oogkleppen op hebben gekeken.”

Geheimen van zijn voorouders
We staan voor een indrukwekkend houten beeld van een man met een zeil achter zich en een touw in handen, dat naar een pot voor hem leidt. Welling trekt het touw wat strakker. “De driehoek van het zeil moet terugkomen in het touw”, weet hij. Het werk Yo desplegué las velas (‘Ik ontvouwde de zeilen’) is van Santiago Rodríguez Olazábal, een Cubaanse santería-priester/kunstenaar die hij thuis heeft opgezocht. (Santería is een Afro-Cubaans geloof verwant aan voodoo, red.) “De man is een ingewijde, hij laat zich leiden door de geheimen van zijn voorouders in de pot. Dit werk is onafscheidelijk verbonden met de orisha, de godheden die vanuit West-Afrika zijn meegereisd naar het Caribische gebied. De kunst die uit de Afrikaanse diaspora voortkomt, is ontzettend belangrijk: het vermengt de tradities van de Afrikaanse voorouders met nieuwe culturen.”
Een van de taken van Welling is om interessant werk van de jongste generatie Afrikaanse kunstenaars op te sporen. Ze moeten artistieke eigenheid hebben, dus geen andere kunstenaars nadoen, en op een boeiende manier met hun Afrikaanse achtergrond omgaan. Zoals de jonge kunstenaar Gérard Quenumuit Benin. “Zijn werk is geïnspireerd op de krachtbeelden die de huizen in de dorpen moeten beschermen, maar hij heeft er poppenkopjes op gezet. Vieze speelgoedhoofdjes, met zwarte gezichten. Niet de mooie witte poppen die de ouders graag aan hun kinderen geven. Het eerste beeldje heet L’enfance (‘De kindertijd’). Die was kennelijk niet leuk, want er zit een injectienaald op met bloed. Een hangslotje moet het kwaad buitensluiten, typisch vodun (voodoo, red.).”
Hedendaagse Afrikaanse kunst staat heel dicht bij het leven, zegt Welling als we terug zijn bij het begin van de zaal. “Het gaat over wat mensen direct meemaken, of dat nou politiek of economisch of religieus is. Het heeft altijd een bedoeling.”
De hedendaagse kunst komt in het hele museum terug. “Zo kun je laten zien dat tradities dóórgaan. Het is een constante, het houdt niet op. Bezoekers verwachten alleen maar oude maskers, maar worden opeens met iets anders geconfronteerd. Ze vinden het boeiend, juist omdat het zo uit het leven gegrepen is. Dan blijkt Afrika opeens heel toegankelijk te zijn.”
 
Fenneken Veldkamp
 
De tentoonstelling Hedendaagse kunst uit Afrika en de Afrikaanse diaspora – de collectie Valk en verder is te zien tot eind 2006. Adres Afrika Museum: Postweg 6, Berg en Dal. Openingstijden: maandag t/m vrijdag 10-17 uur, weekeind 11-17 uur. Tel. 024-6847272. Meer informatie: www.afrikamuseum.nl


<< to Magazine


more images for
Kunst. Echte kunst - Museum zonder oogkleppen: fotofotofotofotofoto
SPECIAL: ZAM - zomer 2006
Verzombisering
Column van Farid EssackIk ben blij met...

De beste Afrikaboeken
Eindelijk tijd om te lezen – een veel...

"Hij praat louter stront" - Gerard Reve in Zuid-Afrika
Opschudding in Nederland in 1984, want...


Currently in the magazine:
Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

2013 Prince Claus Laureate Ahmed Fouad Negm has passed away
RIP Egyptian poet and this year's...

Vieux Farka Touré in Nederland, winactie voor lezers Africaserver
In november verzorgt Vieux Farka Touré,...


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 247 milliseconds.