ZAM - voorjaar 2006
artikelfoto
Totale onthouding
1 Mar. 2006
Foto Angus Moon

Gebruik van condooms helpt aids te voorkomen. Niet aan
seks doen ook, en dat is wat de Amerikaanse president
Bush en sommige christelijke groeperingen vooral
propageren. Het gevolg: in Uganda belanden condooms
in het verdomhoekje.
 
Het grootste internationale hulpfonds voor de bestrijding van één enkele ziekte dat ooit door een land op poten is gezet. De website van het Amerikaanse State Department vermeldt het niet zonder trots. President George W. Bush trok in 2003 vijftien miljard dollar uit voor aidsbestrijding in ontwikkelingslanden, verspreid over vijf jaar. Vijftien landen krijgen extra aandacht van de Amerikanen; twaalf ervan liggen in Afrika. Mozambique, Botswana, Namibië, Zambia, Tanzania en Zuid-Afrika ontvingen in 2004 en 2005 elk ruim honderd miljoen dollar.
Maar in plaats van hulde, krijgt dit Presidentiële Noodplan voor Aidsbestrijding (Pepfar) vooral kritiek te verduren. De Amerikanen verbinden namelijk nogal wat voorwaarden aan de besteding van het geld. Steen des aanstoots is vooral de eenzijdige nadruk op abstinence, onthouding van seks, als de enige veilige manier om niet besmet te raken met het aidsvirus. Volgens critici rijdt de Verenigde Staten zo een effectief preventiebeleid in de wielen. In dit verband komt altijd Uganda op tafel, ooit een veelgeciteerd schoolvoorbeeld van hoe je aids moet bestrijden. Seks werd er bespreekbaar gemaakt en condooms werden gemeengoed. Sinds twee jaar echter is die brede aanpak van de baan. In de discussie over aidsbestrijding in Uganda overheerst weer de moraal: wie niet getrouwd is, hoort niet te vrijen. De beschuldigende vinger wijst naar Pepfar, als oorzaak van deze ommezwaai. Maar is het Ugandese verhaal zo simpel?

Nauwelijks meer gratis
Zijn moeder pleegde zelfmoord toen ze hoorde dat haar uitgemergelde zoon aids had. Fred Oboja, seropositief en 30 jaar oud, dacht altijd dat het wel los zou lopen. Nooit gebruikte hij condooms. “Ik wou dat ik dat wel had gedaan”, verzucht hij nu. Maar de laatste tijd is de Ugandees in de war. In Isakabisolo, zijn dorp niet ver van de Keniaanse grens, zijn de voorbehoedsmiddelen nauwelijks meer gratis te krijgen, zegt hij: “Blijkbaar heeft de regering besloten dat condooms geen goed idee zijn. Ze zullen wel gelijk hebben.”
In Uganda is het condoom uit de gratie. Twee jaar geleden verdwenen de reclameborden voor condooms uit het straatbeeld en maakten plaats voor reclameborden die onthouding prediken. De voorbehoedsmiddelen die altijd in overvloed te krijgen waren in het Oost-Afrikaanse land, werden schaars.
Volgens de officiële politieke lijn is er in Uganda niets veranderd. Maar wie praat met gewone Ugandezen hoort steeds hetzelfde verhaal hoe de gratis condooms verdwenen uit de ziekenhuizen, militaire kazernes en universiteiten. Zoals het verhaal van vrijgezel Joseph, die zich geregeld laat testen op aids. Tot een paar jaar geleden kreeg de 35-jarige bewaker uit Kampala altijd een doos condooms mee: “Drie maanden geleden kreeg ik alleen het advies niet aan seks te doen. Als ik niet zonder kon, moest ik maar zo snel mogelijk trouwen.” Wilber Wakabi, verpleger bij de medische staf van de politie in Bugiri in het zuidoosten, mag sinds april 2005 geen condooms meer uitdelen – terwijl juist de infectiegraad onder politieagenten zorgwekkend hoog is. De prostituees van Naluwerene, aan de stoffige doorgaande weg tussen Nairobi en Kampala, zeggen zich zorgen te maken over de hoge prijzen van de voorbehoedsmiddelen.
Catherine Watson geeft de schuld niet alleen aan de Amerikanen. Zij is directeur van Straight Talk, een Ugandese organisatie die via radioprogramma’s en krantjes jongeren informeert over gezondheid en seksualiteit. Op haar bureau ligt de nieuwe Straight Talkkrant. Daarin een keurig stukje met wetenschappelijke feiten over condooms, die de geruchten tegengaan over gaatjes waar het virus doorheen kan. “Vroeger hadden we dat met humor gebracht en veel minder saai, maar tegenwoordig zijn we voorzichtiger. Dat is inderdaad zelfcensuur. Je weet nooit wanneer je een telefoontje krijgt van het ministerie.” Volgens Watson is het Pepfar-geld maar een deel van het probleem. Het is vooral de manier waarop de discussie in Uganda zich ontwikkelde: “De lokale interpretatie van Pepfar gaat verder dan de Amerikanen hadden gedacht.” De VS ziet religieuze organisaties als voorkeurspartners bij de verdeling van het aidsgeld en geven zo het christelijk-moralistische denken een steuntje in de rug: “Het Amerikaanse beleid heeft bepaalde groepen mondiger gemaakt. De religieuze organisaties roepen veel harder dan vroeger.”

First Lady
Gelukzalig kijkt het meisje in de camera: ‘Zij blijft kuis tot het huwelijk, en jij?’ De levensgrote poster is getekend met Office of the First Lady. De vrouw van president Museveni, zelf een born again-christen, strijdt fel voor christelijke waarden en tegen het condoom. Particuliere organisaties sidderen voor haar en de problemen die ze hen kan bezorgen. Ze lopen op eieren en houden zich ver van controversiële onderwerpen zoals homoseksualiteit en prostitutie.
In haar kielzog trekt de First Lady tal van gelijkgezinden mee. Martin Ssempa, zelfbenoemd pastor van de door hemzelf opgerichte Makerere Community Church, is de meest luidruchtige. Vrijdagavond aan het zwembad op de campus van de hoofdstedelijke Makerere Universiteit, spreekt Ssempa dik duizend studenten toe. “Jullie zijn niet alleen!” verzekert de Ugandees hen, badend in het voetlicht. “Jullie doen het juiste door maagd te blijven, daar hoef je je niet voor te schamen!” zegt hij met zijn dik aangezet Amerikaans accent, opgedaan tijdens zijn studie in Philadelphia.
Prime Time @ the Pool is een show met reli-hiphop, toneelstukjes en ander ‘nonseksueel vermaak’ voor de jeugd. De avond moet jongeren weghouden van het uitgaansleven in de hoofdstad. De studenten vinden Ssempa cool. En allemaal hebben ze zich heilig voorgenomen niet te vrijen voordat ze zijn getrouwd. Wel blijkt menigeen een ‘tweedehands maagd’: niet eens zo lang geleden waren ze nog promiscue, maar nu niet meer. Over condooms weten de academici in spe de meest curieuze zaken te melden. Zoals dat ze kanker veroorzaken en dat er poriën in het rubber zitten die het virus doorlaten.
Sinds de religieuze organisaties het aidsdebat beheersen, doen veel halve en hele onwaarheden over het virus de ronde. De donorlanden, aangevoerd door de Verenigde Staten, riepen Uganda eind vorig jaar op de discussie over aidsbestrijding te voeren op basis van wetenschappelijke feiten. Het lijkt erop dat ook de Amerikanen zijn geschrokken van de wending van de discussie. “We geloven sterk in onthouding van seks voor jongeren tot achttien jaar. Als je studeert, is het ook niet onverstandig je te onthouden om je dromen te verwerkelijken. Maar Pepfar is meer dan alleen abstinence.” Aldus een vertegenwoordiger van USAid, de ontwikkelingsorganisatie van de Amerikaanse overheid. De richtlijnen voor ontvangers van Pepfar-geld verbieden de aanschaf van condooms niet, benadrukt hij. Ze zijn wel duidelijk over wie de voorbehoedsmiddelen mogen krijgen: condooms zijn niet voor schooljeugd. “Voor hogere leeftijdsgroepen is er geen bezwaar. Pepfar betaalt ook voor zo’n twintig miljoen condooms per jaar. Daar hoor je niemand over.”

Alleen merkmedicijnen

De Canadees Stephen Lewis heeft zijn kritiek op Pepfar nooit onder stoelen of banken gestoken. Hij is speciale VN-gezant op het gebied van hiv/aids in Afrika en meent dat de Amerikanen wel degelijk te veel inzetten op seksuele onthouding. Toch noemt hij Uganda een uitzondering: “Je kunt over het effect van Pepfar niet generaliseren. In Uganda is de onthoudingsboodschap overdone, omdat deze steun kreeg van de president en vooral de First Lady.” In de meeste andere landen houdt de overheid vast aan een strategie die condooms omvat, ondanks het Amerikaanse geld, zegt de VNColumn Prudence Mbewu Een toffe peer man: “In Rwanda kondigde het hoofd van de aidscommissie onlangs de eerste grootschalige condoomcampagne aan. Terwijl daar veel geld van Pepfar naartoe gaat.”
De voorliefde van de Amerikanen voor faith-based organisaties geeft wel extra kracht aan de boodschap van geen seks voor het huwelijk, erkent hij. “Het is nou eenmaal een door en door religieus continent.” Zo moppert de katholieke kerk in Zambia en Tanzania over de promotie van voorbehoedsmiddelen. “Of ze dat zonder Pepfar niet had gedaan, is de vraag.”
De bepaling dat er alleen merkmedicijnen aangeschaft mogen worden van Pepfargeld is hem een doorn in het oog. Lewis: “De merkmedicijnen, gemaakt door Amerikaanse fabrikanten, zijn vele malen duurder dan merkloze aidsmedicijnen. Je kunt van hetzelfde geld dus minder patiënten behandelen.”
Toch is er positiefs te melden. In Botswana draagt het Amerikaanse geld bij aan de caravans die bij wijze van testcentra het land doorgaan. Pepfar betaalt mee aan antiretrovirale therapie voor seropositieve Mozambikanen en trainingen van vrijwilligers in Namibië die mensen met hiv begeleiden. Lewis benadrukt dan ook dat er veel goeds gebeurt door het Amerikaanse fonds: “Dat kan haast niet anders als je zo veel geld in die landen pompt. Maar het effect is veel minder dan het had kunnen zijn door alle beperkingen die worden opgelegd.”
De Canadees staat op het punt te vertrekken naar Lesotho, een land dat geen aandachtsgebied is voor de VS. In zijn ogen verdient het land dat wel. Lesotho treft voorbereidingen voor een hiv-testcampagne die zijn weerga niet kent: “Zevenduizend gezondheidswerkers gaan alle deuren langs om een vrijwillige hiv-test aan te bieden. In het hele land! Waarom zijn Lesotho, maar ook Swaziland, geen focuslanden voor Pepfar, terwijl die landen worstelen om te overleven en alle hulp kunnen gebruiken?”
Bovenal hekelt de VN-gezant het unilateralisme dat aan het Amerikaanse aidsfonds ten grondslag ligt. Hij schrijft daarover in zijn boek Afrika – Liefdesverklaring aan een continent in doodsnood, dat in februari in het Nederlands verscheen. De VS draagt betrekkelijk weinig bij aan het Wereldfonds ter bestrijding van Aids, Tbc en Malaria (GFATM). Tegelijkertijd gaan er miljarden naar het handjevol landen dat Pepfar heeft uitverkoren: “Stel dat ze al dat geld in het Wereldfonds hadden gestoken, wat een fantastische resultaten hadden we dan kunnen boeken!”

Geen hoofdpijn
In de geelrode cabine van de munttelefoon staat een grote doos condooms, zojuist neergezet. Het is de meest bezochte attractie in Igombe, een dorp in het zuidwesten van Uganda: binnen twee uur is de doos leeg. Sinds de gezondheidscentra van de overheid zijn gestopt met gratis condooms uitdelen, is het extra druk bij de telefooncel. Menigeen komt zogenaamd een belletje plegen en steekt dan fluks een doosje in zijn zak. De dorpelingen kunnen ook aankloppen bij Gertrude Butanakya, die zich weinig aantrekt van de anti-condoomstemming in haar land. Ze heeft via een lokale vrouwenorganisatie altijd een voorraad in huis. De mensen komen dan zogenaamd voor pijnstillers, lacht de vijftigjarige vrouw, die seropositief is. “Als iemand mij vraagt om een panadol, heeft-ie geen hoofdpijn.” In Igombe is het condoom onverminderd populair.

 
Femke van Zeijl
 
Stephen Lewis, Afrika - Liefdesverklaring aan een continent in doodsnood. Lemniscaat, 2006. 200 p., E19,95. ISBN 9056378023.

<< naar Magazine


meer foto's voor
Totale onthouding: fotofoto
SPECIAL: ZAM - voorjaar 2006
Tegen de misleiding!
Wie in het Westen een onverbiddelijke...

Afrikaanse opera zoekt eigen gezicht
Princess Magogo komt naar Nederland!...

Een visum is geen reep chocola
Professoren, kunstenaars en...


Magazine actueel:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 72 milliseconds.