Arts | Politics | Economy | Education & Sciences26 Jul 2014
artikelfotoSouth Africa
Kijken in een wereld van gevoelens en gedachten - brieven van Nederlandse emigranten
Education & Sciences, 25 Apr 2009


Historica Barbara Henkes doet een oproep aan Nederlanders die naar Zuid-Afrika zijn geëmigreerd om correspondentie beschikbaar te stellen voor collectievorming en onderzoek. Hun brieven geven vaak een verrassende kijk op hun beleving van het bestaan in het nieuwe land.
Lees hieronder uit de brieven van Rob Feenstra en Wendela Boon uit 1952.
 
‘Het klimaat is hier fantastisch. Op het ogenblik loopt de herfst ten einde en begint de winter, maar overdag is het net zo warm als op een zomerse dag in Holland. Iedereen rijdt hier in een eigen wagen rond en de prijzen van levensmiddelen en textiel zijn dezelfde als in Holland, alleen de lonen zijn 2x zo hoog.’

Zo verwoordde Rob Feenstra in mei 1952 zijn eerste observaties na aankomst in Zuid-Afrika in een brief aan zijn vader in Rotterdam. Hij was door de internationale reisorganisatie Thomas Cook in dienst genomen om het toerisme van en naar Zuid-Afrika te bevorderen.

Ook de familie Boon was in 1952 in Zuid-Afrika gearriveerd. De pas afgestudeerde jurist Jan Peter Boon kwam in dienst bij de Nederlandse Bank in Pretoria. Terwijl hij ’s ochtends vroeg naar zijn werk ging, bleef zijn vrouw met hun zoon van twee jaar oud achter in het Irene hotel en later in hun flat in Sunny Side. Van daaruit schreef zij wekelijks naar haar ouders in Amsterdam, die evenzo vaak terugschreven. Dat was toen dè manier om de fysieke en mentale afstand tussen Nederland en Zuid-Afrika te overbruggen. Daarnaast was het een manier om de vele nieuwe indrukken te ordenen, steun te vragen of te bieden, en angsten te bezweren.

Nooit veilig
En angsten waren er te over, zeker in een tijd waarin de beeldvorming over ‘beschaafde’ blanken tegenover ‘onbeschaafde’ zwarten nog volop werd gecultiveerd. Seksualiteit vormde daarbij een belangrijk thema, blijkens de breed uitgesponnen berichtgeving in de Zuid-Afrikaanse kranten over verkrachtingen van blanke vrouwen door zwarte mannen. Ook Wendela Boon geeft in haar brieven naar Nederland te kennen dat zij zich als vrouw nooit veilig voelde en blij was dat zij een zoon had en geen dochter: ‘Omdat kaffers behalve crimineel vooral zeer, zeer abnormaal zijn. Daarom [kan] je dochters nooit met de boy alleen thuis laten.’ Wat in gesprekken met voormalige Nederlandse migranten nu niet meer gezegd zal worden, komen we nog wel tegen in brieven uit die tijd. In onze huidige beleving zijn dat pijnlijke uitspraken. Toch zijn die van belang om de mentale draagkracht van het toenmalige Apartheidsbeleid te kunnen doorgronden, ook onder nieuwkomers uit Nederland of andere Europese landen.

Rauwe ananas
Zowel de vrijgezelle Rob Feenstra als de jonggehuwde Wendela Boon behoorden tot de ruim 24.000 Nederlanders die tussen 1946 en 1955 naar Zuid-Afrika emigreerden. Tot het eind van de 20e eeuw werd het contact tussen familie, vrienden en bekenden in Nederland en Zuid-Afrika vooral onderhouden via brieven, al dan niet aangevuld met foto’s of een enkele keer met filmpjes. De persoonlijke correspondenties en het beeldmateriaal werpen een verrassend licht op het dagelijks leven van Nederlandse immigranten in Zuid-Afrika, waar kranten of bewaard gebleven documenten van overheidsinstanties, bedrijven en particuliere organisaties geen inzicht in kunnen bieden. Deze laatste documenten zijn nodig om een indruk te krijgen van de maatschappelijke verhoudingen, het politieke en sociaal-economische beleid en de instanties waarmee Nederlandse nieuwkomers in Zuid-Afrika te maken kregen. Maar willen we meer weten over de manier waarop dat alles werd ervaren en hoe de contacten tussen Nederland en Zuid-Afrika werden onderhouden, dan zijn historici aangewezen op persoonlijke documenten zoals memoires, dagboeken en brieven.
Zeker in brieven uit de beginperiode, gericht aan achterblijvers in het land van herkomst, wordt vaak geschreven over van alles dat dan nog nieuw en onbekend is. Niet alleen het klimaat en de lonen, maar ook het voedsel en de eetgewoontes zijn thema’s die kort na aankomst geregeld terugkeren. Zo schrijft Rob Feenstra enthousiast dat hij voor het eerst ‘rauwe ananas’ heeft gegeten, en voegt hij daar enkele weken later een lyrische beschrijving van een braai aan toe: ‘Een houtvuurtje wordt aangelegd, een rooster gaat er over heen en daarop rauwe stukken vlees en ongekookte “boere-wors”. Wanneer de zaak gaar is, ga je er bij zitten en grijp je af en toe zo’n stuk vlees. Het is de prettigste manier van eten die ik ooit heb meegemaakt.’

Altijd nog beter dan Europa
Ook in reactie op vragen vanuit Nederland worden toelichtingen gegeven op omgangsvormen die in het bestemmingsland gangbaar zijn, of gebeurtenissen (geboorte van een kind, promotie op het werk, verkiezingen, uitstapjes, feestvieringen) die zicht bieden op het gebied waar het persoonlijke en het maatschappelijke leven in Zuid-Afrika elkaar raakten. Zo schrijft Wendela Boon een jaar na haar aankomst over de verkiezingen van 1953: ‘Vandaag lopen vele mensen wat katerig rond, want het is nu wel zeker dat de Nationalisten weer voor vijf jaar in het zadel zitten. Er is een enorm felle verkiezingsstrijd geleverd. […] Voor de Engelssprekende Afrikaners, natives en buitenlanders (lees emigranten) is het een teleurstelling en ziet de toekomst er onzeker uit.’ De overwinning van de nationalisten noemt Boon voor ‘het naturellenprobleem’ een ramp. ‘Enfin, ik hoop dat we nog eens elders aan de kust zullen worden geplaatst, want daar schijnt alles veel Engelser te zijn en wat beter. Transvaal en Vrijstaat zijn wel het ongunstigst in dit opzicht. Voor ons als buitenlanders is het altijd nog vreemd dat er twee tegenover elkaar staande bevolkingsgroepen dit als hun vaderland zien: de Afrikaanders en de Engels sprekende South Africans, die volgens ons even veel recht hebben om het hun vaderland te noemen […].’
Oriënteerde de familie Boon zich klaarblijkelijk op de Engelstalige bevolkingsgroep in Zuid-Afrika, andere Nederlandse immigranten toonden zich eerder loyaal met de Afrikaners. Maar voor alle immigranten geldt dat we via hun bewaard gebleven brieven kunnen zien hoe de houding tegenover hun nieuwe bestemmingsland in de loop der tijd begon te verschuiven. Kort voordat haar ouders op bezoek zouden komen in 1955, toen de Koude Oorlog warm dreigde te worden, schreef Wendela Boon ‘Ik zal blij zijn als jullie hier bent. Konden jullie, als er oorlog komt, maar allemaal hier komen. Het lijkt me hier dan beter dan in Good old Europe.’

Unieke bronnen
Brieven en andere persoonlijke geschriften geven een kijkje in de wereld van gevoelens en gedachten, die elders maar moeizaam te achterhalen valt. Correspondenties en dagboeken hebben bovendien de bijzondere eigenschap dat historici achteraf kunnen mee lezen met het leven van de brieven- of dagboekschrijvers. Op het moment dat de pen destijds op papier werd gezet, was nog niet duidelijk hoe het leven zich verder zou ontwikkelen. Alle mogelijkheden stonden nog open en in die zin verschillen brieven ook wezenlijk van persoonlijke herinneringen die achteraf verteld of opgeschreven worden, vaak in reactie op vragen van (klein)kinderen, journalisten of professionele historici. In deze terugblik achteraf worden herinneringen sterk gekleurd door de ontwikkelingen die nadien hebben plaats gevonden en door kwesties die spelen in de actualiteit.
Niet alleen de taal waarin Nederlandse immigranten spraken en schreven over bijvoorbeeld zwarten (kaffers, Bantoes, naturellen) heeft zich in de loop der tijd gewijzigd, ook hun ervaring van de verhoudingen tussen Engels- en Afrikaanssprekenden, tussen zwart en wit, tussen arm en rijk, katholieken en protestanten, of tussen mannen en vrouwen zijn verschoven sinds hun aankomst in Zuid-Afrika. Via de correspondenties kunnen we volgen hoe de positie van Nederlandse nieuwkomers in de complexe Zuid-Afrikaanse samenleving, evenals de verhouding tussen het Nederlandse herkomstland en het nieuwe bestemmingsland Zuid-Afrika steeds weer in een ander daglicht kwam te staan.
 
Barbara Henkes
 
Oproep brievenproject
Aan de Rijksuniversiteit Groningen werkt historica Barbara Henkes aan een onderzoeksproject naar de betekenis van familie, religie en (trans)nationale verwantschap voor de positiebepaling van Nederlandse immigranten in 20e eeuws Zuid-Afrika. In dat kader spreekt zij met Nederlandse (r)emigranten en hun nakomelingen in Zuid-Afrika en Nederland, evenals met hun familieleden die in Nederland achterbleven. Daarnaast verzamelt zij dagboeken, memoires en vooral ook brieven. Nu de tijd nadert dat veel naoorlogse immigranten toe zijn aan hun laatste levensfase, is het van belang dat bewaard gebleven brieven met hun rijke en vaak ontroerende informatie over het leven van alledag en over de betekenis van de persoonlijke banden tussen Nederland en Zuid-Afrika niet verloren gaan. Henkes is daarom een ‘brievenproject’ gestart in samenwerking met het Suid-Afrikaanse Instituut in Amsterdam, het Huis der Nederlanden in Kaapstad en de Nederlandse ambassade in Pretoria. Zij roept allen in Nederland en Zuid-Afrika op brieven, dagboeken, memoires en aanverwant beeldmateriaal tijdelijk uit te lenen of permanent beschikbaar te stellen voor een nieuw te vormen collectie ‘Persoonlijke Documenten betreffende Nederlandse naoorlogse (r)emigranten in Zuid-Afrika en hun verwanten in Nederland’. Het is de bedoeling deze gekopieerde of originele documenten uiteindelijk onder te brengen in het Zuid-Afrika Huis te Amsterdam. Mocht u in het bezit zijn van brieven of andere persoonlijke documenten zoals dagboeken of memoires, dan kunt u het materiaal sturen of langsbrengen (graag met vermelding van uw naam en adres) bij een van de navolgende adressen. Indien u daar bepaalde voorwaarden (bijvoorbeeld anonimiteit) aan wilt verbinden, dan wordt dat uiteraard gerespecteerd.

Zuid-Afrika Huis
T.a.v. Barbara Henkes
Keizersgracht 141
1015 CK Amsterdam
Tel: 020-6249318
Email: info@zuidafrikahuis.nl

Rijksuniversiteit Groningen
Afdeling geschiedenis (5e verdieping)
T.a.v. Barbara Henkes
Oude Kijk in’t Jatstraat 26
9712 EK Groningen
Tel: 050-3635994/7233
Email: B.Henkes@rug.nl

Zuid-Afrikaans Centrum voor Nederland en Vlaanderen (voorheen Huis der Nederlanden)
O.v.v. ‘brievenproject ZA-Nederland’
Sentraalplein 4
Pinelands 7405
Tel. 021 – 531 5831
Email: info@hdn.co.za

Nederlandse ambassade in Pretoria
Afd. Pers en Culturele Samenwerking
O.v.v. ‘brievenproject ZA-Nederland’
Postbus 117, Pretoria 0001 of
210 Koningin Wilhelminalaan
(Hoek Muckleneukstraat)
Pretoria 0181
Tel. 012 – 4254500
Email: PRE-PCZ@minbuza.nl

Dit artikel is tevens verschenen in het Maandblad Zuid-Afrika, een uitgave van de Nederlands-Zuidafrikaanse Vereniging te Amsterdam. Om privacyredenen zijn sommige personen niet met hun werkelijke namen vermeld.


<< to Magazine


more images for
Kijken in een wereld van gevoelens en gedachten - brieven van Nederlandse emigranten: fotofotofotofotofotofoto
More in Education & Sciences:
African Thesis Award 2011 - Call for Submissions
Are you interested in Sub-Saharan...

The Dark Continent
The prettiest sky at night in the world...

Thesis on Sexual Violence Against Lesbian Women in South Africa
South Africa was the first state...


More in South Africa:
Art and the hell of the African underworld at Holland Festival - Interview with Brett Bailey
For the past 14 years, the South African director Brett Bailey and his company...

A Zimbabwean refugee camp in a downtown Jo'burg church
Three weeks ago I visited the Methodist Church of Southern Africa in downtown...

Thesis on Sexual Violence Against Lesbian Women in South Africa
South Africa was the first state worldwide that placed sexual orientation under...


Currently in the magazine:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...


Sites for this article:
Zuid-Afrikahuis, Nederlands Zuid-Afrikaanse Vereniging (NZAV), Maandblad Zuid-Afrika
http://www.zuidafrikahuis.nl/main.php?item=home&nexpand=1

History
hyperlinks index Africaserver

Libraries and archives
hyperlinks index Africaserver

South Africa
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 85 milliseconds.