© Leo de Haan

Hoe staat het met de armoede in Afrika?
18 May 2010

Leo de Haan, de nieuwe rector van het ISS en voormalig directeur van het Afrika Studiecentrum, bekijkt in deze column hoe het staat met de armoede in Afrika.
 
Vijftig jaar geleden heerste er in Afrika een euforische stemming. Niet overal trouwens, want in april 1960 werd het ANC in Zuid-Afrika door het apartheidsregime verboden na het bloedbad van Sharpeville een maand eerder. In april 1960 was in Algerije de "Slag om Algiers" nog in volle gang. Maar elders hadden onafhankelijkheidsbewegingen - breed samengesteld uit politieke partijen, boerenorganisaties, vakbonden, traditionele verenigingen en kerken - met succes zeggenschap weten te krijgen in het bestuur van wat tot dan toe een kolonie was. In een aantal landen was dat proces van een leien dakje gegaan en was zelfbestuur bijna op een presenteerblaadje aangeboden. Maar in andere landen was er een jarenlange strijd van stakingen, boycots, relletjes en zelfs guerrilla aan voorafgegaan. Niet minder dan 13 Afrikaanse landen werden in 1960 onafhankelijk en vieren dit jaar hun 50e onafhankelijkheidsdag, hun eerste Cinquantenaire want er zijn nogal wat francofone landen onder.

Vijftig jaar geleden waren ook de verwachtingen hooggespannen. De onafhankelijkheidsbewegingen hadden alle onvrede, of die nu ging over burgerrechten, land, prijzen van marktgewassen of vergunningen met succes in de eis voor onafhankelijkheid vertaald. Onafhankelijkheid kwam daarmee gelijk te staan aan sociaal-economische vooruitgang. In eerste instantie werd die belofte van vooruitgang ook ingelost. In de jaren 1950 was in veel koloniën al een investeringsbeleid ingezet van ontwikkeling van infrastructuur, gewasverbetering, landconservering, scholing en gezondheidszorg. Dat investeringsbeleid werd door de nieuwe Afrikaanse staten met verve voortgezet. De economische groei zette zich door tot in de jaren 1970, maar zakte toen in. Maar pas in het laatste decennium, dus vanaf het eind van de jaren 1990, lijkt er iets van de hooggespannen verwachtingen van 50 jaar geleden ingelost te gaan worden.

Over het geheel genomen is de armoede in de wereld de laatste decennia afgenomen. Het aantal mensen dat leeft van de bekende $1 per dag (overigens wordt tegenwoordig vanwege het mondiale gestegen prijspeil $1,25 per dag aangehouden) nam tussen 1980 en 2005 met een half miljard af tot 1,4 miljard. Maar in Sub-Sahara Afrika blijkt tussen 1981 en 2005 geen verbetering te zijn opgetreden: in 1981 leefde de helft van de Afrikanen onder die armoedegrens van een dollar per dag en in 2005 was dat nog steeds zo. Het jaar 1996 was, met 58% van de bevolking van Sub-Sahara Afrika levend onder de armoedegrens, zelfs een dieptepunt. In absolute zin nam de armoede in de periode 1981-2005 zelfs toe: van 200 miljoen tot 380 miljoen mensen.

Voor de gehele periode 1960 tot heden is slechts één betrouwbare indicator voor welvaartsontwikkeling beschikbaar, namelijk het BBP/capita. In de periode 1960 tot 2006 is die voor Sub-Sahara Afrika niet of nauwelijks verbeterd. Interessant is dat Sub-Sahara Afrika tot ver in de jaren in de jaren 1970 wel economische groei vertoonde. In de jaren 1980 en 1990 daalde die echter desastreus en de weg omhoog werd pas weer eind jaren 1990 teruggevonden.

Nu valt er nogal wat kritiek te formuleren op het gebruik van armoede-indicatoren die eigenlijk economische groei of inkomensmaten zijn. De kwaliteit van het menselijk bestaan of "een goed leven" bestaat uit meer dan alleen uit materieel welzijn. Armoede is multi-dimensionaal, het gaat ook over toegang tot hulpmiddelen en beïnvloeding van kansen en slechts een holistische benadering kan tot een goed begrip van armoede in specifieke situaties leiden.
Het Chronic Poverty Research Centre in Manchester heeft een poging gedaan om een armoede-indicator op te stellen die aan deze inzichten tegemoet komt en waarmee tegelijkertijd retrospectief de armoede in Afrika in beeld kan worden gebracht. Maar het beeld dat dan verschijnt is niet zoveel anders. Van alle landen in Sub-Sahara Afrika is alleen in Mauritius de armoedesituatie in de periode 1970-2003 consistent verbeterd. In alle andere Afrikaanse landen was slechts sprake van een verbetering op enkele onderdelen van armoede of was helemaal géén verbetering te zien. Een andere indicator die - enigszins - recht probeert te doen aan de kritiek van armoede-onderzoekers, namelijk de Human Development Index, bevestigt de indruk dat pas sinds het einde van de jaren 1990 de armoedesituatie in Sub-Sahara Afrika is verbeterd, hoewel ook weer niet sneller dan in de rest van de wereld.

Interessant is nu dat dit lange termijn beeld van welvaartsontwikkeling in Afrika, dus groei in de beginjaren van de onafhankelijkheid, regelrechte verslechtering daarna en recente herstel, niet spreekt uit het onderzoek dat in het wetenschapsgebied Afrikastudies zo’n belangrijke plaats heeft. Dat onderzoek stelt belang in het handelen van actoren: meestal individuen, huishoudens of families. Het is dus onderzoek op micro-niveau en dan krijgen we te maken met de zogenoemde micro-macro paradox. De hierboven geschetste trends in welvaartsontwikkeling in Afrika zijn gemiddelden en onder die gemiddelde trend gaat een enorme spreiding van concrete situaties schuil die juist op micro-niveau naar boven komt.

Het is goed mogelijk dat op nationale schaal de armoede afneemt, terwijl belangrijke groepen van de bevolking toch slechter af zijn. Dat komt dan door een verschil in aggregatie. Ook kan op lange termijn verbetering in welvaartsontwikkeling geconstateerd of voorspeld worden - na economische hervormingen bijvoorbeeld - terwijl het onmiddellijke effect in de realiteit van het dagelijks leven werkloosheid, stijgende prijzen, minder voedselconsumptie en dalende onderwijsparticipatie kan zijn. Dat komt door een verschil in tijdhorizon. Uit macro-studies is bekend dat de recente economische groei in Afrika heeft geleid tot vermindering van armoede, maar er zijn aanwijzingen dat dat niet geldt voor perifere regio’s en gebieden met een hoge variabiliteit in neerslag, voor groepen met weinig scholing en toegang tot land - vrouwen bijvoorbeeld - en voor groepen die een hoog gezondheidsrisico lopen.

Aan de andere kant is het micro-onderzoek vaak erg optimistisch. Je proeft erin vaak een onverholen bewondering voor de volharding en creativiteit van de onderzochte individuen en families. Dat geldt vooral voor hun vermogen om uiteenlopende en soms ver van elkaar verwijderde hulpbronnen en activiteiten te combineren tot een bestaan dat weliswaar hard en moeilijk is, maar waarin ze ontegenzeggelijk ook een zekere bevrediging vinden en zelfverwerkelijking weten te bereiken. Zelfs als er sprake is van overleving op het bestaansminimum springt toch de presentatie van de pro-actieve actor het meest in het oog, de onderzoeker wil als het ware laten zien dat "overleven een kunst is". Impliciet worden daarmee rooskleurige beelden geschapen.

Om tot een goed begrip van de armoede in Afrika te komen hebben we dus veel meer dialoog tussen de onderzoekers van de macro-trends en zij die onderzoek doen op het micro-niveau.
 
© Leo de Haan
 
Prof. dr. Leo de Haan is per 1 mei 2010 rector van het International Institute of Social Studies in Den Haag, sinds 2009 een University Institute van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Daarvoor was hij onder meer directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden.


<< naar Magazine




COLUMNS van deze auteur:
China in Europa’s achtertuin
Leo de Haan, rector van het Institute...

Chapeau Zuid-Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De grondstoffenrijkdom van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De weerbarstige geografie van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Nog één keer de neo-patrimoniale staat in Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat is Afrikastudies eigenlijk?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Waar ligt Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat te doen met fragiele staten?
ASC directeur Leo de Haan houdt de...

Verkiezing van een ANC-voorzitter op zijn Koninginnedags
ASC directeur Leo de Haan ziet...

Bob Denard: de laatste huurling?
ASC directeur Leo de Haan staat stil...

Oudejaarsavond over de Afrikaanse staat
ASC directeur Leo de Haan blikt in zijn...

De vloek van goud
ASC directeur Leo de Haan geeft zijn...

Jan Pronk moet blijven
…..in Khartoem natuurlijk.ASC directeur...


COLUMNS van andere auteurs:
Zuid-Afrikaans optimisme
Met het South African Institute for...

Veel over, weinig uit Afrika op IDFA 2011
In het programma van het IDFA 2011, het...

Het Zuid-Afrikahuis
Het Zuid-Afrika Huis aan de Amsterdamse...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (III)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (II)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako . Een maand Bogolan
Studenten van de opleidingen Beeldende...

nawoord Ethioblog Joep Pelt no. 12 / Joep Pelt in Ethiopië
Nog eenmaal, twee weken na terugkeer in...

Ethioblog Joep Pelt no. 11 / Joep Pelt in Ethiopië
De bekende musicus Joep Pelt is de...

Donne-moi Un Bic !
Sven Jense is a young film- and...

Kokossoep
Mangrove, die een van de vegetaties in...

Route de la Espoir – becoming Africa
Sven Jense is a young film- and...

Seo - het gaat goed, in Mali
Ton en Imelda, een Amsterdams stel van...

IFFR 2009 bewijst bestaansrecht Africa in the Picture
De 38e editie van het Internationaal...

Africa's illegal love
Sybilla Claus, Afrika-redacteur bij het...

Experience of Viafrica staff member in Kenya on last elections
Viafrica Kenya is represented by three...

Van Zanzibari en Verdonk
Vanaf vandaag zou in het Amsterdamse...

Muzikaal weblog vanuit Mali
Singer-songwriter Joep Pelt die in...

Van het strand naar Asylum Down
"Voetbal, bier en feestjes. Daar gaat...

Akwanga - gekookte yam met tomatensaus
In het noordoosten van Nigeria, ligt...

over Kenia en of het nog wat wordt met democratie in Afrika
ZAM-hoofdredacteur maakt zich kwaad...

Koninginnedag bij ANC-verkiezing in Zuid-Afrika? - een reactie
NRC-Handelsblad correspondent Bram...

EEN - jongeren op campagne om armoede de wereld uit te helpen
Afgelopen zomer heb ik als vrijwilliger...

AfricAlive: Eindpunt behaald !!
Bogdan - een van de 5 Delftse studenten...

Trans African Highway - Eindelijk Rijden !!! - On the road again
Hans en Doenan - twee van de 5 Delftse...

Economische levensduur
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

Ghana Police Farce (a satire)
Hardly a day passes without a report of...

Geld verdienen aan Mandela
ZAM's hoofdredacteur Bart Luirink stelt...

A walk in the park
Alexander - één van de 5 Delftse...

Koude douche
Doenan - één van de 5 Delftse studenten...

Afrikaanse perikelen
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

G8 Blues (a satire)
African journalist Femi Akomolafe has...

G8 willen beloftes doorhevelen naar anderen
In Gleneagles twee jaar geleden, kwam...

A Call for Re-Colonization
Reading this article may upset the...

Madonna's Oliver
In het kerstnummer 2006 van het...

How not to measure poverty
How not to measure poverty: European...

Geef mij maar Madonna
Minister Van Ardenne kent geen twijfel....

Afro-pessimisten, opgelet!
Volkskrant correspondent Hans Moleman...

Kleurrijk Afrika
Is Uw beeld van Afrika zo’n beetje...

Africa, oh, poor Africa!
Africa, oh, poor Africa! Take a look at...

Poverty is not African
A journalist said to the other: “I...


Magazine actueel:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

Sites bij deze column:
website van Leo de Haan
http://www.leodehaan.nl/

ISS - Leo de Haan
http://www.iss.nl/News/An-honorable-job-new-ISS-rector-Leo-de-Haan

Afrika Studie Centrum
http://www.ascleiden.nl/

De vorige column van Leo de Haan in het Africaserver Magazine
http://www.africaserver.nl/magazine.htm?art=a20100402114007329&taal=nl


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 115 milliseconds.