Arts | Politics | Economy | Education & Sciences28 Jul 2014
© Leo de Haan

Nog één keer de neo-patrimoniale staat in Afrika
25 May 2010

Leo de Haan, de nieuwe rector van het ISS en voormalig directeur van het Afrika Studiecentrum, kijkt in deze column nog een keer naar de staat in Afrika.
 
Vanuit de diepgewortelde idee dat samenlevingen maakbaar en dat overheden daaraan invulling moeten geven, wordt kritisch gekeke n naar de rol die overheden in Afrika in ontwikkeling spelen. Er valt weinig welvaartsgroei te constateren, dus rijst er twijfel over de effectiviteit van de staat.
Afrikaanse overheden worden beschouwd als corrupt. De staat wordt door politieke elites gebruikt om eigen belangen veilig te stellen en hoogstens die van hun eigen achterban. Die achterban strekt zich niet verder uit dan de eigen etnische groep . Bovendien is politieke macht niet gebaseerd op wettelijke regels, gekozen vertegenwoordiging en bijbehorende verantwoording, maar op informele etnische banden of familiebanden en tradities van autoritair bestuur. Een staat op deze wijze gekarakteriseerd wordt “neo-patrimoniaal” genoemd. In zo’n neo-patrimoniale staat bestaat formeel een scheiding tussen persoonlijk en publiek en bestaan geaccepteerde formele regels. Maar in de praktijk kunnen die vervangen worden door het persoonlijke en informele. Soms wordt beweerd dat er sprake is van een formele façade met een echte, informele werkelijkheid daar achter. In die opvatting zijn Afrikaanse overheden opgetuigd met een grondwet en allerhande andere wetten, met ministeries, parlementen, zelfs met verkiezingen. Maar dat alles is dan slechts een schijnwereld - een façade. Die façade zou het land dan nodig hebben om mee te kunnen doen in de ‘wereld van staten’, lid te zijn van de Verenigde Naties en veel ontwikkelingshulp te krijgen. Maar façade is een verkeerde metafoor, want formele en informele elementen functioneren naast en door elkaar heen en zijn dus beide realiteit.

Waarom is die conclusie nu zo belangrijk? Omdat gesteld wordt dat naarmate de staat meer patrimoniaal en minder legaal-rationeel is - zeg maar meer corrupt is en aan vriendjespolitiek doet - ook minder goed het land kan ontwikkelen, dus geen ontwikkelingsstaat kan zijn. Dat blijkt echter een stuk bezijden de empirische werkelijkheid te zijn. In Latijns-Amerika en Azië hebben neo-patrimoniale staten heel wat ontwikkeling kunnen brengen. Zoveel zelfs dat veel van die landen nu niet meer als ontwikkelingslanden worden beschouwd. De vraag is dus wanneer of waarom een neo-patrimoniale staat ook ontwikkelingsstaat wordt. Het antwoord ligt in de druk vanuit de samenleving om welvaart, dus economische groei, te creëren, omdat anders de dominante positie van de politiek-bestuurlijke elite in gevaar komt. Een neo-patrimoniale staat kan dus tegelijkertijd een ontwikkelingsstaat zijn, in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt. Niet zozeer het bestaan van corruptie, cliëntelisme en patronage moet als het probleem van de neo-patromoniale staat gezien worden. Het is eerder de onvoorspelbaarheid van wanneer en waar deze patrimoniale elementen geldig zijn en wanneer en waar de formeel wettelijke regels. Wanneer die voorspelbaarheid toeneemt wordt ook de capaciteit voor ontwikkeling groter.
Recentelijk wordt daar aan toegevoegd dat sommige neo-patrimoniale staten ook in Sub-Sahara Afrika in bepaalde opzichten zelfs heel succesvol zijn. Gecentraliseerde vormen van patronage en corruptie vergroten de stabiliteit en veerkracht van de staat. Tanzania en Zambia zijn goede voorbeelden. Het zijn natuurlijk geen ontwikkelingsstaten, maar ze waren wel sterk genoeg om de economische crisis van de jaren 1980 te doorstaan, althans geen falende staten werden. Zuid-Afrika, Botswana en Mauritius kunnen wel ontwikkelingsstaten worden genoemd en zijn ook landen met een sterke partijorganisatie en gecentraliseerde patronage. Een sterke partijorganisatie en gecentraliseerde patronage zijn overigens ook weer geen garantie voor een sterke uitvoeringscapaciteit op alle fronten. Zuid-Afrika is beter in effectieve belastingheffing dan in het voeren van een industrialisatiepolitiek; Botswana is sterk in het ontwikkelen van democratische instituties, maar niet in het bestrijden van HIV/AIDS.
Neo-patrimoniale staten in Afrika hoeven dus niet eerst te democratiseren, liberaliseren en corruptie uit te bannen om een ontwikkelingsstaat te worden. De politieke elites moeten zich wel door politieke druk uit de samenleving gedwongen voelen een sociaal contract voor economische groei met de bevolking aan te gaan in plaats van zich veilig genoeg te voelen bij een op patronage gebaseerde redistributie van staatsinkomsten en een vette buitenlandse spaarrekening.

De staat in Afrika lijkt dus weinig op wat wij in Europa een ideale staat noemen. Maar het is lang niet uitgesloten dat deze - neo-patrimoniale staatsformaties onder invloed van interne en externe krachten uitmonden in een ontwikkelingsstaat.
 
© Leo de Haan
 
Lees ook de eerdere column van Leo de Haan over fragiele staten en klik dan hier.

Prof. dr. Leo de Haan is per 1 mei 2010 rector van het International Institute of Social Studies in Den Haag, sinds 2009 een University Institute van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Daarvoor was hij onder meer directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden.



<< to Magazine




COLUMNS by this author:
China in Europa’s achtertuin
Leo de Haan, rector van het Institute...

Chapeau Zuid-Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De grondstoffenrijkdom van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

De weerbarstige geografie van Afrika
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Hoe staat het met de armoede in Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat is Afrikastudies eigenlijk?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Waar ligt Afrika?
Leo de Haan, de nieuwe rector van het...

Wat te doen met fragiele staten?
ASC directeur Leo de Haan houdt de...

Verkiezing van een ANC-voorzitter op zijn Koninginnedags
ASC directeur Leo de Haan ziet...

Bob Denard: de laatste huurling?
ASC directeur Leo de Haan staat stil...

Oudejaarsavond over de Afrikaanse staat
ASC directeur Leo de Haan blikt in zijn...

De vloek van goud
ASC directeur Leo de Haan geeft zijn...

Jan Pronk moet blijven
…..in Khartoem natuurlijk.ASC directeur...


COLUMNS by other authors:
Zuid-Afrikaans optimisme
Met het South African Institute for...

Veel over, weinig uit Afrika op IDFA 2011
In het programma van het IDFA 2011, het...

Het Zuid-Afrikahuis
Het Zuid-Afrika Huis aan de Amsterdamse...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (III)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako, een maand Bogolan (II)
Studenten van de opleidingen Beeldende...

Kunst in Bamako . Een maand Bogolan
Studenten van de opleidingen Beeldende...

nawoord Ethioblog Joep Pelt no. 12 / Joep Pelt in Ethiopië
Nog eenmaal, twee weken na terugkeer in...

Ethioblog Joep Pelt no. 11 / Joep Pelt in Ethiopië
De bekende musicus Joep Pelt is de...

Donne-moi Un Bic !
Sven Jense is a young film- and...

Kokossoep
Mangrove, die een van de vegetaties in...

Route de la Espoir – becoming Africa
Sven Jense is a young film- and...

Seo - het gaat goed, in Mali
Ton en Imelda, een Amsterdams stel van...

IFFR 2009 bewijst bestaansrecht Africa in the Picture
De 38e editie van het Internationaal...

Africa's illegal love
Sybilla Claus, Afrika-redacteur bij het...

Experience of Viafrica staff member in Kenya on last elections
Viafrica Kenya is represented by three...

Van Zanzibari en Verdonk
Vanaf vandaag zou in het Amsterdamse...

Muzikaal weblog vanuit Mali
Singer-songwriter Joep Pelt die in...

Van het strand naar Asylum Down
"Voetbal, bier en feestjes. Daar gaat...

Akwanga - gekookte yam met tomatensaus
In het noordoosten van Nigeria, ligt...

over Kenia en of het nog wat wordt met democratie in Afrika
ZAM-hoofdredacteur maakt zich kwaad...

Koninginnedag bij ANC-verkiezing in Zuid-Afrika? - een reactie
NRC-Handelsblad correspondent Bram...

EEN - jongeren op campagne om armoede de wereld uit te helpen
Afgelopen zomer heb ik als vrijwilliger...

AfricAlive: Eindpunt behaald !!
Bogdan - een van de 5 Delftse studenten...

Trans African Highway - Eindelijk Rijden !!! - On the road again
Hans en Doenan - twee van de 5 Delftse...

Economische levensduur
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

Ghana Police Farce (a satire)
Hardly a day passes without a report of...

Geld verdienen aan Mandela
ZAM's hoofdredacteur Bart Luirink stelt...

A walk in the park
Alexander - één van de 5 Delftse...

Koude douche
Doenan - één van de 5 Delftse studenten...

Afrikaanse perikelen
Robbert-Jan - één van de 5 Delftse...

G8 Blues (a satire)
African journalist Femi Akomolafe has...

G8 willen beloftes doorhevelen naar anderen
In Gleneagles twee jaar geleden, kwam...

A Call for Re-Colonization
Reading this article may upset the...

Madonna's Oliver
In het kerstnummer 2006 van het...

How not to measure poverty
How not to measure poverty: European...

Geef mij maar Madonna
Minister Van Ardenne kent geen twijfel....

Afro-pessimisten, opgelet!
Volkskrant correspondent Hans Moleman...

Kleurrijk Afrika
Is Uw beeld van Afrika zo’n beetje...

Africa, oh, poor Africa!
Africa, oh, poor Africa! Take a look at...

Poverty is not African
A journalist said to the other: “I...


Currently in the magazine:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

Sites for this column:
website van Leo de Haan
http://www.leodehaan.nl/

ISS - Leo de Haan
http://www.iss.nl/News/An-honorable-job-new-ISS-rector-Leo-de-Haan

Afrika Studie Centrum
http://www.ascleiden.nl/

De vorige column van Leo de Haan in het Africaserver Magazine
http://www.africaserver.nl/magazine.htm?art=a2010050416204048&taal=nl


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 221 milliseconds.