artikelfotoDemocratische Republiek Congo
Congo belge en images (fototentoonstelling)
20 July 2010 - redactie Africaserver Magazine
AP.0.0.217, collectie KMMA Tervuren; foto F. Michel, 1897. Boma. Rechtszitting.

Wie de tentoonstelling Congo belge en images in het Fotomuseum Antwerpen heeft gemist, kan nu zijn hart ophalen. Sinds 10 juli zijn de prachtige foto's uit de periode van de Onafhankelijke Congostaat (1885-1908) te bewonderen in Noorderlicht Fotogalerie in Groningen. Magnum-fotograaf Carl de Keyzer en architectuurhistoricus Johan Lagae zijn gedoken in de omvangrijke fotocollectie van het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) in Tervuren en gekomen tot een interessante selectie van onconventionele koloniale fotografie. Vrijdag 9 juli werd de tentoonstelling in het bijzijn van De Keyzer en Lagae geopend. Africaserver Magazine was ook aanwezig en doet verslag.
 
Congo belge en images is in veel opzichten een bijzondere tentoonstelling; dit begint al met de samenwerking tussen De Keyzer en Lagae. Carl De Keyzer trok door Congo om foto's te maken van het land zoals het nu is. Het resultaat is een prachtig boek dat de titel Congo (belge) draagt, met foto's van vervallen gebouwen die herinneren aan het koloniale tijdperk, maar nu vooral dienst doen als speelplaats. Het samenwerkingsproject tussen De Keyzer en Lagae onstond na afronding van deze reis. Het idee was om een kleine historische aanvulling te maken op de hedendaagse beelden van De Keyzer.
Dit project liep – gelukkig – uit de hand en resulteerde in het indrukwekkende fotoboek Congo belge en images met ca. 80 foto's en deze gelijknamige tentoonstelling. De Keyzer en Lagae maakten zonder een vooraf besproken thematiek ieder een eigen selectie uit de ruim 42.000 foto's die het KMMA rijk is. De Keyzer benaderde de foto's vooral vanuit het oogpunt van een fotograaf. Hij concentreerde zich op de compositie, het contrast en de werking van het licht. Lagae was in het bijzonder op zoek naar beelden die buiten de conventies van de koloniale fotografie vallen. Koloniale fotografie is immers bepalend geweest voor de collectieve beeldvorming van Congo en de nationale gedachte dat België vooruitgang bracht in het 'onderontwikkelde' gebied. De Keyzer en Lagae vonden foto's die het clichébeeld van het koloniaal verleden bevestigen én ontregelen. Congo belge en images laat nooit eerder vertoonde foto's zien die de toeschouwer dwingen om kritisch na te denken over de stereotype beeldvorming over het koloniale Congo. Juist omdat deze foto's nooit eerder zijn gepubliceerd, zijn deze beelden geen onderdeel geworden van het collectieve geheugen. Van alle geselecteerde foto's bestaat het originele glasnegatief. Omdat deze niet altijd in goede staat verkeerden, was het noodzakelijk om alle foto's te bewerken. Een tijdrovende klus, zo vertelt De Keyzer: 'het bewerken van één foto neemt zo'n vier tot zes uur in beslag'. De oplettende bezoeker zal bij een aantal foto's zien dat de lucht niet de oorspronkelijke lucht is. Maar er is geen enkel beeld verzonnen of gecreëerd. De bezoeker ziet typisch 19e eeuwse, maar wel haarscherpe foto's.

In 1885 stichtte koning Leopold II langs de loop van de Congo-rivier zijn privédomein. Sinds die tijd is dit gebied onlosmakelijk met België verbonden. Er volgden jaren van gruwelijk koloniaal bewind. De bevolking werd onderdrukt, de natuurlijke hulpbronnen geplunderd. Maar in België werd vooral duidelijk gemaakt dat de koloniale machthebber beschaving bracht in het 'barbaarse' Afrikaanse land. Fotografen vertrokken – al dan niet in opdracht van de Belgische politiek – naar Congo om deze 'mission civilisatrice' in beeld te brengen. Typisch koloniale fotografie wordt, net als het hieruit gevormde collectieve geheugen, gekenmerkt door propagandabeelden van mooie gebouwen, ziekenhuizen en scholen, romantische natuur, prachtig aangelegde tuinen en het clichébeeld van mannen in witte pakken (Europeaan) en mannen met ontbloot bovenlijf (Afrikaan). Bezoekers van de tentoonstelling zullen deze koloniale fotografie herkennen in de foto's van het park van de gouverneur in Boma en het postkantoor in Banana waarop goed is te zien hoe Congo 'verbonden' is met de rest van wereld. De bezoeker ziet ook een foto van de indrukwekkende constructie van de spoorwegbrug over de Inkisi en de romantische, ongerepte natuur in de grootste kloof in de vallei van de Diwundi.

Een redelijk aantal fotografen bracht echter ook de realiteit van het koloniale bewind in beeld, waarbij de kolonialen niet uitsluitend als machthebbers en de gekoloniseerden niet per definitie als slachtoffers worden geportretteerd. De foto van de rechtszitting in Boma toont in de ogen van samenstellers bij uitstek de knulligheid van het koloniale bewind en het Belgische rechtssysteem. De compositie is uiterst ongemakkelijk; de drie Congolese mannen staan bijna naast de rechters. Het lijkt een theaterale opstelling, waarbij de acteurs (de geportretteerden) onder geen beding met hun rug naar het publiek (de fotograaf en de bezoekers van deze tentoonstelling) mogen staan. Het kleed over de tafel van de rechters is net te kort, waardoor de entourage als geheel eerder klungelig dan statig oogt. Op de foto's van de kalkoven in Boma en de aankomst van een stoomschip in Bangala zien we mannen strak gekleed in een mooi wit kostuum. De oplettende toeschouwer zal zien dat veel van de mannen gekleed in het wit, Afrikaans zijn. Een beeld dat niet direct zal aansluiten bij het typische collectieve koloniale geheugen en overigens pas zichtbaar werd nadat De Keyzer de originele negatieven had ingescand en vergroot. Waarbij De Keyzer en Lagae – geheel passend binnen het collectieve geheugen – moesten constateren dat ook zij ervan uitgingen dat de geportretteerden Europeanen waren.

Sommige foto's geven hun geheim niet direct bloot. Ze vragen om een kritische blik van de toeschouwer en zetten aan tot nadenken en discussie. Hoe moet bijvoorbeeld de prachtige foto van de blanke dame die een antilopenjong met een zuigfles voedt, worden geïnterpreteerd? We zien een typisch koloniaal beeld van een blanke dame achter een tafeltje met naast haar een staande Afrikaanse man. De koloniale verhoudingen lijken duidelijk. De foto straalt veel rust uit. Toch is een bepaalde spanning voelbaar. De man lijkt enigszins neerbuigend naar de vrouw te kijken. Wie de ogen van de man volgt ziet de volwassen dame opeens veranderen in een kwetsbaar klein meisje die verzonken in gedachten het diertje te drinken geeft.

Congo belge en images
is geen historische tentoonstelling, maar stelt de intrinsieke waarde van de foto's bovenop. De tentoonstelling omvat het werk van ongeveer 50 fotografen, waaronder Auguste Weyns en Adolphe de Macar, maar De Keyzer en Lagae hebben getracht de visie te geven van één imaginaire fotograaf. Deze imaginaire fotograaf werpt een nieuw licht op de koloniale fotografie en schept hiermee een vernieuwd collectief koloniaal geheugen dat past bij deze tijd.
 
Saskia Broekman
 
De tentoonstelling Congo belge en images is nog tot 8 augustus te zien in Nooderlicht Fotogalerie in Groningen. Vanaf 14 augustus kunnen, ook in Noorderlicht, de hedendaagse foto's van Carl de Keyzer worden bewonderd in de tentoonstelling Congo (belge).

Congo belge en images – Carl de Keyzer & Johan Lagae
ISBN 978-90-209-8708-9 – €45,00 – Uitgeverij Lannoo – 2010

Congo (belge) – Carl de Keyzer & David van ReybrouckISBN 978-90-209-8682-2 – €55,00 – Uitgeverij Lannoo – 2009


<< naar Magazine


meer foto's voor
Congo belge en images (fototentoonstelling): fotofotofoto
Meer in Democratische Republiek Congo:
Nollywood, voetbal, Obama en meer
Africa in the Picture heeft veel meer te bieden dan wat in de rest van de...

Schaduwen over Frans Afrika
Welke rol hebben Frankrijk en België gespeeld in de politieke, sociale en...

Uitverkoop - Kunstroof in Congo
Het is bekend in alle windstreken: wie kostbare grondstoffen zoekt, moet in de...


Magazine actueel:
Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...

Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...


Sites bij dit artikel:
Noorderlicht - Congo Belge en Images
http://www.noorderlicht.com/nl/fotogalerie/congo-belge-en-images/

Noorderlicht (in Groningen)
http://www.noorderlicht.com/nl/

Fotomuseum Antwerpen - Nieuwsbrief
http://www.fotomuseum.be/nieuwsbrieven/uitgaves/nieuwsbrief_februari_2010.jsp?referer=tcm:7-15857-64

Musea
hyperlinks index Africaserver

Fotografie
hyperlinks index Africaserver

Literatuur/boeken
hyperlinks index Africaserver

Democratische Republiek Congo
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 71 milliseconds.