artikelfotoMali
De nieuwe bibliotheek van Timboektoe: verwoest in januari 2013
Kunst, 29 Jan. 2013
bibliotheek Timboektoe

Bijna drie jaar geleden schreef Esther Bakker onderstaand artikel over de nieuwe bibliotheek van Timboektoe. Uiterst actueel op dit moment, gelet op de verwoesting afgelopen weekend.
 
Ooit was Timboektoe een grote, rijke stad, met één van de grootste universiteiten ter wereld. De periode van verval die volgde was lang, maar met een nieuw bibliotheekgebouw wordt Timboektoe eindelijk weer een boekenstad. 'Mali is een land van analfabeten,' zegt archivaris Bouya Haïdara terwijl hij door de glanzend nieuwe leeszaal loopt, 'maar we bezitten misschien wel de grootste boekenschat ter wereld.' Dat is misschien wel waar, maar in de nieuwe bibliotheek van Timboektoe is weinig van die schat te zien. Er ligt nog geen snipper papier in het hypermoderne bibliotheekgebouw, dat als een luchtspiegeling opdoemt in de stoffige, slaperige straten van het woestijnstadje. Tienduizenden kostbare manuscripten liggen nu nog opgeslagen in de oude bibliotheek, een eindje verderop. Hoewel de topstukken in het Nationale Museum in de hoofdstad Bamako worden tentoongesteld, is er nog genoeg te zien in dit krakkemikkige gebouw. In het schelle licht van het openstaande raam ligt zomaar een handgeschreven brief waarin de 18e eeuwse jihadstrijder El Hadj Omar uitlegt waarom hij met het zwaard in de hand de Islam komt brengen. Ernaast ligt een apothekersboek uit 1204, verderop een elfde-eeuwse, met goud verluchtigde koran. 'Mensen denken dat Afrika alleen een orale cultuur heeft,' doceert Haïdara, 'maar dat beeld klopt helemaal niet. Hier ligt eeuwenoude wetenschap: natuurkunde, geografie, chemie, biologie, wiskunde, geschiedenis, literatuur, poezie, filosofie, geneeskunde.. Allemaal op schrift!' In de twaalfde eeuw was Timboektoe het welvarende middelpunt van de Trans-Saharahandel. De vele handelskaravanen brachten naast grote rijkdommen ook papier en kennis mee. Zo ontwikkelde de stad zich tot een van de belangrijkste wetenschapscentra ter wereld. Timboektoe had in die tijd honderdduizend inwoners en een kwart daarvan bestond uit studenten. Geleerden kwamen van heinde en verre om in de woestijnstad te studeren. Ze gebruikten het Arabisch schrift, maar ze schreven in hun eigen taal: Peul, Bambara, Songhai en vele andere. De archivaris slaat een paar boeken open. 'Alles is met de hand geschreven, met een struisvogelveer of een stokje. In het begin beschreven de geleerden leer, hout, bladeren en steen. Later gebruikten ze ook papyrus uit Egypte, China en Rusland.' Verstopt In de loop der eeuwen raakte Timboektoe steeds verder in verval. Toen het Franse leger de mythische woestijnstad in 1894 bezette, trof het leger slechts een slaperig dorp aan. De enige schat van Timboektoe bleek een enorme verzameling oude manuscripten. Generaal Achinard nam er zoveel mogelijk in beslag en stuurde ze naar Europa. De geleerden van Timboektoe probeerden te redden wat er te redden viel. Ze begroeven boeken in het zand of gaven ze mee aan rondtrekkende nomaden. Sommige geleerden vluchtten zelf en namen zo veel mogelijk manuscripten mee. Pas toen Mali onafhankelijk werd in 1960 keerde een deel van de boeken terug naar de oude universiteitsstad. In de jaren 90 kwam er een democratische regering aan de macht en werd een vredesovereenkomst met de opstandige Touareg getekend, waarna nog meer geschriften terugkeerden. 'De meeste boeken liggen echter nog steeds bij mensen thuis,' vertelt Haïdara. 'Ze maken deel uit van de familie en worden al eeuwenlang jaloers beschermd, zoals jaloerse mannen hun vrouw beschermen. We proberen mensen ervan te overtuigen dat het beter is als de boeken in de bibliotheek liggen, maar dat ligt heel gevoelig.' In de straten van Timboektoe is te zien dat er ook een praktische reden is om de boekenschatten zelf te houden. Veel inwoners van Timboektoe verdienen tegenwoordig wat bij door antieke boeken aan toeristen te tonen. Gewillig poseert de uitbater van een privébibliotheek met een eeuwenoud werkje in zijn blote handen. Hij slaat quasi-lezend een vliesdunne pagina om, kwetsbaar als een vlindervleugel. De camera flitst erop los. Renaissance De toenmalige Zuid-Afrikaanse president Mbeki bezocht Timboektoe in 2001. In zijn African Renaissance had Mbeki een belangrijke plaats ingeruimd voor de beroemde bibliotheekstad. De boeken van Timboektoe vormen immers een bewijs voor Afrika's hoge beschavingspeil voor de komst van de Europeanen. Tot zijn afgrijzen zag Mbeki echter dat de woestijnwind vrij spel had in de beroemde bibliotheek, en dat veel werken er slecht aan toe waren. Hij stuurde meteen een delegatie naar Mali om een noodplan te bedenken: er moest een moderne bibliotheek komen met een goed archief, een professionele restauratieafdeling en de hele collectie moest geïnventariseerd en gedigitaliseerd worden. Zuid-Afrika en de Afrikaanse Unie financierden het project. Acht jaar later is de bibliotheek bijna klaar voor de opening. De restauratieafdeling werkt dankzij de Zuid-Afrikaanse know-how al op volle toeren. De papierperser, archiefdozenlijmer, leerbewerker en papierrestaurator staan er zij aan zij te werken aan lange tafels. Hoofd van het atelier Mamadou Traoré laat wat manuscripten zien. 'Sommige boeken die hier binnenkomen zien er akelig uit. Laatst kwam er een werk binnen dat in vier stukken was gescheurd. Dat moeten we dan pagina voor pagina plakken - maar het resultaat is een mirakel.' Uit een leren etui haalt hij een prachtig handgeschreven boekje: een oude koran. Wetenschappers Ook de researchafdeling is al in bedrijf. Linguïst Djallor Boubacar geeft een rondleiding. 'We scannen alle manuscripten hier pagina voor pagina. Zo willen we voorkomen dat het origineel nog fysiek gelezen wordt. Binnenkort kunnen wetenschappers in Tokio of Berkeley via het internet onze boeken raadplegen. In de toekomst willen we zelfs werk uit onze bibliotheek opnieuw gaan uitgeven. Veel boeken zijn nog van grote waarde voor de wetenschap.' Antropologen en historici weten de weg naar Timboektoe inmiddels al weer te vinden. In oude wetboeken staat tot in detail te lezen hoe de West-Afrikaanse samenleving er in de twaalfde eeuw uitzag - bijvoorbeeld de relaties tussen man en vrouw, criminaliteit, handel, grondbezit en erfrecht. Wie oude farmaceutische geschriften leest, leert niet alleen welke medicijnen gebruikt werden, maar ook hoe vrouwen in die tijd bevielen, of mensen monogaam waren en wat ze aten. Veel boeken zijn overigens geschreven door vrouwen. Bibliotheekdirecteur Mohammed Gallah kan niet wachten tot de nieuwe bibliotheek opent: 'We willen veel meer wetenschappers naar Timboektoe halen. Het nieuwe gebouw moet een soort universiteit worden, waar professors en studenten uit heel Afrika naartoe komen, net als vroeger. Onze boekenschat is het uitgangspunt van de Afrikaanse historie, en het is goed dat alles nu weer in de openbaarheid komt.' De nieuwe bibliotheek van Timboektoe zal naar verwachting in september 2010 haar deuren openen.
 
Esther Bakker
 



<< naar Magazine


Meer in Kunst:
Magisch Afrika - maskers en beelden uit Ivoorkust
Magisch Afrika, een schitterende...

Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...


Meer in Mali:
Vieux Farka Touré in Nederland, winactie voor lezers Africaserver
In november verzorgt Vieux Farka Touré, de zoon van de legendarische Ali Farka...

Twee Afrikaanse concerten Amsterdam Electric Guitar heaven - korting voor bezoekers Africaserver
15 en 16 december twee gitaardubbelconcerten met Afrikaanse inbreng in het...

Boeken voor onder de kerstboom 2010 - uit en over Afrika
Dit is alweer het negende overzicht met nieuwe boeken over en uit Afrika....


Magazine actueel:
Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...


Sites bij dit artikel:
NOS - bibliotheek Timboektoe verwoest
http://nos.nl/artikel/467198-bibliotheek-timboektoe-verwoest.html

NOS-video - Duizenden documenten vernietigs in bibliotheek Timboektoe
http://nos.nl/video/467674-duizenden-documenten-vernietigd-in-bibliotheek-timboektoe.html

Bibliotheken en archieven
hyperlinks index Africaserver

Mali
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 100 milliseconds.