Arts | Politics | Economy | Education & Sciences19 Nov 2017
artikelfotoDemocratic Republic of Congo
“In de barbarij van Congo vond ik veel beschaving”
Arts, 16 Jan 2007
Congo River

Interview door Paul Prillevitz met regisseur Thierry Michel:
“In de barbarij van Congo vond ik veel beschaving"
De film Congo River: Beyond Darkness is de winnaar van de Kunst en Essay prijs op het filmfestival in Berlijn
 
Sinds het verschijnen van Joseph Conrad’s roman Heart of Darknessin 1899 wordt Congo vaak gezien als het ultieme voorportaal van de hel. Het moeilijk toegankelijke, duistere hart van Afrika en de rest van de wereld wordt al jaren geteisterd door rampen en plagen van bijbelse allure. Meer dan honderd jaar na Joseph Conrad is het er met de burgeroorlog, die meer dan 3 miljoen doden kostte, alleen maar erger op geworden. Niet verwonderlijk loopt het in de roman van de Pools-Britse Conrad niet goed af met de blanke westerling die, ver weg van de beschaving, de strijd verliest van de almachtige en meedogenloze natuur. In het boek van Conrad speelt de Congo Rivier bij de confrontatie tussen cultuur en natuur een grote rol. De Afrikaanse waterweg werd tot vorig jaar slechts door één blanke geheel afgevaren toen de Amerikaanse ontdekkingsreiziger Henry Morton Stanley de 4373 kilometer lange rivier in 1877 geheel in kaart bracht. In 2005 deed de Belgische filmer Thierry Michel (53) de tocht als eerste Europeaan opnieuw en maakte er een documentaire over.

Styx
De documentaire van Thierry Michel is het verslag van een demonische tocht van 6 maanden over de Congo Rivier waarbij vergeleken het oversteken van de Styx in de onderwereld van de Griekse godenwereld verbleekt tot een luxe plezier-cruise voor verwende miljonairs. Tijdens zijn reis werd Michel geplaagd door malariamuggen, parasieten, Mai Mai rebellen, reusachtige watervallen, soldaten, geheime diensten, zat hij meerdere malen vast in de gevangenis, ontmoette hij verkrachte vrouwen, heksenkinderen en krankzinnige guerrillero’s. Uiteindelijk bereikte hij zijn doel: de bron van de Congo Rivier in Zambia. Thierry Michel: ”Congo is door alle ellende en oorlog inderdaad het duistere hart van de wereld. Maar in de duisternis vond ik veel licht. Op het gebied van levensvreugde, cultuur, ecologie en respect voor de doden kunnen we nog veel van de Congolezen leren. Daarom is Beyond Darkness(Voorbij de duisternis) ook de ondertitel van mijn film.”

De Waalse cineast, die zelf in Luik aan de oevers van de Maas woont, had zich van tevoren drie doelen gesteld. Hij wilde de reis voltooien, de toestand van het land en de bevolking in kaart brengen en een hommage brengen aan de mythische Afrikaanse rivier.
Michel: “De Congo Rivier is de hoofdrolspeler van mijn film. Het is echt de ruggengraat van het land en garandeert de eenheid van Congo omdat hij het hele land begrenst. Daar kunnen de overheid en de rebellen uiteindelijk niet omheen. De Congo Rivier is de slagader van het land die cultuur, democratie, handel en politieke veranderingen brengt voor de bevolking. Hij voedt de mensen maar doodt ze ook omdat hij zeer gevaarlijk kan zijn. De rivier neemt en geeft en is niet aan tijd gebonden maar universeel. Hij transcendeert alle verschillende politieke systemen. De Congo Rivier gaat altijd door en door als een eeuwig durende cirkel. De politiek en de mensen mogen veranderen maar de mythische Afrikaanse stroom blijft.”
“Ik wilde vooral het symbolische aspect van de rivier in beeld brengen. In Congo bestaat er een levende mythologie rond de Congo Rivier. De bevolking gelooft heilig dat deze waterweg licht in het duister kan brengen. Hij is de spiegel en het licht die een nieuwe Renaissance kan brengen en initiëren.”
“De Congolezen geloven sterk in l’esprit de l’eau, de geest van het water. Toen we vertrokken moesten we, net als iedereen, met een water, bloed, vuur en ijzer ritueel geïnitieerd worden door een traditioneel opperhoofd. Er was een voorouderceremonie zodat het water ons tijdens de reis zou beschermen. De animistische vooroudercultus die de overledenen eert is nog springlevend in Afrika. De Mai Mai doen zelf ook aan die ceremonie mee. Mai Mai betekent overigens Water Water hetgeen laat zien hoe belangrijk die vloeistof voor hen is.”
“Tijdens de ceremonie werd er met een niet-steriel mes in onze borst gekerfd. Toen ik weer terug was in België verklaarde mijn arts ons overigens voor gek. Zoiets is erg gevaarlijk in verband met de overbrenging van Aids. Gelukkig hebben we niks opgelopen. Ik had er helemaal niet bij stil gestaan dat we daardoor een virus konden krijgen. Dat was maar beter ook.”
Michel: “Mensen vragen zich vaak af of ik niet een beetje gek ben om zo’n gevaarlijke tocht te ondernemen. Daar antwoord ik altijd op dat je niet een beetje maar knotsgek moet zijn om het te doen. Het is stapel mesjoche om zo’n gevaarlijke rivier in een klein bootje, ongewapend, af te varen, maar uiteindelijk vond ik de reis toch veel meer op een droom dan op een nachtmerrie lijken. Zo mooi en fascinerend was het allemaal.”
Angst kende Michel tijdens zijn reis op de Congo rivier naar eigen zeggen niet. Michel: “In Afrika mag je nooit bang zijn. Dan ben je verloren. Voor zwakte hebben ze geen enkel respect in Congo. Er bestaat een goede methode om te overleven in Afrika: Je moet altijd blijven praten en discussiëren, geen angst uitstralen, nooit iemand vernederen en sterk zijn. Dan red je het wel.”

Kafka in de jungle
“Tijdens mijn reis ben ik verschillende keren in de gevangenis beland omdat soldaten of rebellen onze papieren niet vertrouwden. Overal zitten geheime diensten, militairen, politie en guerrilla’s die alles willen controleren. Voor elk territorium heb je nieuwe documenten nodig. Verschillende keren ben ik gearresteerd waarbij we hard werden aangepakt. Afrika en Congo zijn wat dat betreft echt Kafkaësk te noemen.”
“Nu moet ik er wel bij vertellen dat ik ook enkele voordelen had. Ten eerste ben ik Belg hetgeen toch een grote pré is in de voormalig Belgische kolonie Congo. Omdat ze ons uit het verleden kennen worden we door de bevolking toch als een soort ooms beschouwd. Het is een haat-liefde relatie. De Congolezen hebben ondanks alles uit het koloniale verleden toch sterkere banden met ons dan met andere buitenlanders. Als ik een Brit was geweest had ik de reis niet kunnen afmaken denk ik. Dan had ik wegens de bureaucratie en achterdocht halverwege moeten afhaken vrees ik. Een Belg laten ze sneller door heb ik gemerkt.”
“Daarbij kwam dat mijn film Mobutu: koning van Zaïre zeer bekend is in Congo en de rest van Afrika. Tijdens de reis hebben we de Mobutu-documentaire in vele dorpen vertoond. Dat hielp enorm. De Congolezen kennen de belangwekkendheid van die film en denken dan vaak: “Die Thierry Michel moet een goede fetisj (talisman) hebben en daarom beschermen ze me. Het animisme en het fetisjisme spelen nog steeds een grote rol in Afrika.”
“In een onooglijk klein dorp ergens midden in de jungle kenden ze mijn film zelfs. Het leek er wel het einde van de wereld, maar toch hadden ze mijn documentaire over Mobutu gezien. Een kolonel van de Mai Mai wilde per se met de maker van de Mobutu-documentaire spreken. Dat was echt bizar. Normaal wil niemand de levensgevaarlijke Mai Mai tegenkomen en nu kwamen ze speciaal naar mij toe.”

Tijdens zijn reis kwam Michel veel ellende tegen. Toen hij sprak met verkrachte vrouwen, kreeg hij het te kwaad en moest het filmen zelfs enige tijd stil gelegd worden. Michel: “Het is een tragedie dat een rijk, mooi land met prachtige landschappen en rivieren zoveel oorlog en chaos kent. Afrika heeft op de wereldkaart de vorm van een revolver en Congo ligt niet verwonderlijk precies op de plaats van de trekker. Het geopolitieke en economische belang van Congo op het gebied van grondstoffen, zorgt voor deze tragedie. Iedereen vecht met elkaar om de kostbare ertsen die Congo herbergt. Toch is er temidden van de barbarij veel civilisatie te vinden. In het duistere hart van Afrika dat Congo zeker is, vond ik ontroerend veel waardigheid onder de mensen. Ze hebben er niks en de omstandigheden zijn primitief en zwaar maar de mensen verdedigen er continu hun recht om mens te zijn en strijden continu tegen de barbarij. Ik heb net als de Congolese bevolking, zelf ook zeven maanden in zeer primitieve onhygiënische omstandigheden geleefd zonder douche, toilet en vergeven van het vocht door de vele regens, maar nergens langs de 4000 kilometer lange rivier zag ik vieze mensen. Vuillakken bestaan er eigenlijk niet in Congo. Het ordinaire volkse proletendom zoals wij dat hebben, kennen ze daar niet. Kinderen hebben er ook nog respect voor hun ouders. Dat valt allemaal erg op.”
“Hier in Europa worden Afrikanen vaak afgeschilderd als primitief, onbeschaafd en achter, maar volgens mij klopt dat niet. Europa heeft zelf zeer onlangs ook nog een periode van wrede, barbaarse oorlogen gekend. Kijk maar naar Kosovo en Bosnië. Laten we eerst eens naar onszelf kijken voor we kritiek uiten.”
“Er is in Congo niet alleen maar primitieve barbarij. De occidentale rationaliteit van de westerling kennen ze inderdaad niet, net zo min als het individualisme, de sociale zekerheid of de verzorgingsstaat. Daar staat echter tegenover dat ze een prachtige cultuur bezitten die ik zeer respecteer, hechte families hebben die dienen als sociaal vangnet en verhinderen dat mensen veréénzamen zoals in het westen. De religie en de familie zijn er gewoon sterker dan hier waardoor er ook minder psychische problemen zijn dan bij ons. Religie is opium voor het volk zei Karl Marx. Dat klopt wel, maar misschien is religie ook wel nodig om energie en levenskracht te vinden in de moeilijke omstandigheden waarin Congo zich bevindt. Zowel de Westerse als de Afrikaanse cultuur kunnen van elkaar leren. Geen van beiden is superieur aan de ander.”

Leopold en Kuifje
“Dat was ook de focus van de film. De tocht van Stanley was mijn uitgangspunt maar ik wilde hem niet navolgen. Stanley was een echte kolonisator en kwam het buskruit brengen en Livingstone het kruis. De eerste schoot zich een weg door de jungle en vocht vaak met de inlanders terwijl Livingstone wilde bekeren en missiewerk verrichtte. Dat wilde ik zeker niet nadoen. Ik wilde solidair zijn met de bevolking. Dat was mijn uitgangspunt en daarom nam ik ook Congolese assistenten aan boord. Het kolonialisme heeft al te veel schade aangericht, hoewel het ook voor goede zaken heeft gezorgd. De kolonisten bouwden op maar vernietigden tegelijkertijd. Buitenlanders brachten het wiel en het schrift naar centraal-Afrika maar ook de slavernij. Leopold 2 en andere Westerlingen zorgden voor medicijnen en spoorwegen maar ook voor wapens terwijl traditionele chefs zelf ook in de slavenhandel zaten. Er is trouwens een rehabilitatie van Leopold de tweede in Congo gaande. Her en der worden er weer standbeelden van de Belgische vorst opgericht. Ze zien hem tenslotte alsLe Patron en de stichter van hun land. Dat is belangrijk voor hen. Een andere reden voor de rehabilitatie is dat Mobutu altijd negatief sprak over Leopold. Aangezien Mobutu nog steeds erg gehaat wordt, moet er volgens de bevolking toch iets goeds zijn aan Leopold. Hetzelfde is eigenlijk aan de hand met Kuifje. Kuifje in Congo is een erg koloniale strip, maar toch houden de Congolezen van Kuifje. Er zijn zelfs standbeelden van Kuifje in Congo. Ze vinden Hergé’s held erg komisch en zien hem gewoon als onderdeel van hun cultuur.”

Hoe het in de toekomst zal gaan met Congo weet Michel niet. Hij is geen Madam Blanche die in een glazen bol kan kijken, maar hij is gematigd optimistisch. Michel: “Er is veel levenskracht onder de Congolezen. Een goede toekomst opbouwen wordt moeilijk maar het is zeker niet onmogelijk. Nergens ter wereld vind je zulke amicale en sociale mensen als in Congo. De onderlinge verbondenheid is er erg groot. Je moet ook wel als de ellende dergelijke omvang aanneemt. Ik heb kunnen vaststellen dat er een soort genesis of wedergeboorte plaatsvindt in Centraal-Afrika. Je zou het een opstanding uit de dood kunnen noemen: een nieuw Pasen. Er is in Congo een sterke verbinding tussen leven en dood. Wat leeft moet sterven, maar uit de overblijfselen van de dood ontspruit weer nieuw leven. Mijn film is niet religieus, maar ik probeer wel op een poëtische, existentiële en filosofische wijze de kijkers te laten zien dat Congo uit de dood aan het opstaan is en ons nog veel goeds kan leren.”
 
Paul Prillevitz
 
De VPRO heeft Congo River op 6 januari 2007 uitgezonden
De DVD is in België al uitgebracht


<< to Magazine


more images for
“In de barbarij van Congo vond ik veel beschaving”: fotofoto
More in Arts:
Africa's Women Artists, a Growing Voice
Claudine Pommier sat on a stool in the...

Francis Kéré - Philosopher, Activist, Architect
One of the most remarkable articles in...

Jews of Nigeria - interview with filmmaker Jeff Lieberman
An image of a hut in the African forest...


More in Democratic Republic of Congo:
Check List - Controversial African exhibition at the Venice Biennale 2007
With the Check List exhibition contemporary African art will be given...


Currently in the magazine:
Magisch Afrika - maskers en beelden uit Ivoorkust
Magisch Afrika, een schitterende...

Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...


Sites for this article:
Congo River
http://www.congo-river.com/index.php

VPRO - Congo River
http://www.cinema.nl/cinema/movies/index.jsp?movies=27858286

VPRO - Congo River DVD
http://www.cinema.nl/cinema/maps/programs/episodes/items/index.jsp?portals=3142294&maps=3310310&programs=30576829&episodes=31354643&items=32541245

Berlinale
http://www.berlinale.de/en/HomePage.html

Joseph Conrad
http://www.online-literature.com/conrad/

Heart of Darkness
http://en.wikipedia.org/wiki/Heart_of_Darkness

Film
hyperlinks index Africaserver

Democratic Republic of Congo
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 62 milliseconds.