artikelfotoZuid-Afrika, Rwanda
Interview - de strijd van Navenethem Pillay
Politiek, 12 Jul 2006 - ZAM
Navenethem Pillay

Haar leven lang al bevecht Navenethem Pillay racisten, verkrachters en oorlogsmisdadigers. Tegenwoordig is zij één van de pioniers van het Internationaal Strafhof in Den Haag.
 
'De vele Afrikanen die zich hebben ingezet voor de totstandkoming van het Hof hebben een prachtig voorbeeld gegeven.'

De Zuid-Afrikaanse rechter Navanethem Pillay (1941) groeide op in Clairwood, een sloppenwijk voor Indiërs in Durban, als dochter van een buschauffeur. Bijna drie decennia lang had ze een advocatenkantoor in Durban, dat voornamelijk anti-apartheidsactivisten verdedigde. In 1995 werd zij de eerste zwarte vrouw in het Zuid-Afrikaanse Hooggerechtshof. Inmiddels is ze wereldwijd bekendheid. Ze is actief in een aantal internationale organisaties voor mensen- en vrouwenrechten en ontving vele prijzen. Als president van het Internationale Rwanda Tribunaal – dat verantwoordelijken voor de genocide in Rwanda in 1994 berecht – was zij de drijvende kracht achter de erkenning van verkrachting als oorlogsmisdaad. In 2003 maakte ze de volgende stap in haar carrière: ze werd benoemd tot rechter bij het Internationaal Strafhof (International Criminal Court, ofwel ICC) in Den Haag. Tot 2009 zal zij zich met zeventien collega’s bezighouden met de berechting van verdachten van genocide en andere schendingen van mensenrechten. Als ze tenminste niet uit de Verenigde Staten, Rusland, India, Pakistan, China of een ander land komen dat (nog) niets met het ICC te maken wil hebben. Tot nu toe hebben zo’n 120 landen het Hof erkend.

Is het echt waar dat u als tiener alle verslagen las van de Neurenberger processen tegen de nazi-oorlogsmisdadigers?
'Ik was achttien. Ze lagen in de bibliotheek van de universiteit van Natal. Ik ontdekte ze per toeval en ben ze gaan lezen omdat ik iets nuttigs wilde doen tijdens de vele uren tussen mijn colleges. Voor de niet-blanke studenten sloten de tijdstippen van de colleges totaal niet op elkaar aan. Daardoor had ik soms wel tien of elf uur niets te doen, terwijl ik geen geld had voor een extra buskaartje om tussendoor naar huis te gaan. Over de mogelijkheid dat ik zelf nog het einde van het apartheidssysteem zou meemaken, was ik erg somber. Het lezen van die verslagen van de Neurenberger processen gaf mij hoop. Daardoor kreeg ik het idee dat het eens mogelijk zou zijn ook de verantwoordelijken van het apartheidssysteem veroordeeld te krijgen.'

Wat uiteindelijk nooit is gebeurd.
'Nee, in Zuid-Afrika is gekozen voor een Waarheidscommissie, die was gericht op verzoening in plaats van berechting. Ik heb veel begrip voor de slachtoffers van het apartheidsbewind die daar moeilijk mee kunnen leven, zoals de familieleden van Steve Biko (de zwarte leider die in 1977 werd vermoord, red.). Bijna achtentwintig jaar heb ik in Durban een advocatenkantoor gehad. Daar ben ik mee begonnen omdat geen enkel bestaand kantoor een gekleurde vrouw wilde aannemen. Ik heb veel mensen verdedigd die in de gevangenis terechtkwamen omdat ze het racisme aan de kaak stelden. Sommigen van hen zaten jarenlang vast op Robbeneiland. Anderen werden langdurig vastgehouden zonder dat er een aanklacht tegen hen werd ingediend. Dat hebben ze ook gedaan met mijn echtgenoot. Hij heeft vijf maanden doorgebracht in eenzame opsluiting. Daarna is hij nooit meer de oude geworden. De Verenigde Naties hebben weliswaar vastgelegd dat apartheid een misdaad tegen de menselijkheid was, maar tot vervolging van de verantwoordelijken is het dus nooit gekomen. Dat was een politieke beslissing, die onderdeel was van de compromissen die werden gesloten bij de beëindiging van de apartheid. Aangezien de meerderheid van de Zuid-Afrikaanse bevolking dat heeft geaccepteerd, moeten we ons daarbij neerleggen.'

Zuid-Afrika is later wel een van de landen geweest die voorop hebben gelopen bij de totstandkoming van het Internationaal Strafhof
'Inderdaad, net zoals veel andere Afrikaanse landen. Het Hof is opgezet om diegenen te berechten die zich schuldig maken aan ernstige schendingen van de mensenrechten. Het is pijnlijk om te constateren dat dergelijke vergrijpen juist op het Afrikaanse continent op grote schaal hebben plaatsgevonden en nu nog plaatsvinden. Met als effect dat juist Afrikanen zich ervoor hebben ingezet dat het Internationaal Strafhof er kwam.'

Zijn het ook voornamelijk Afrikanen die bij het Internationaal Strafhof berecht zullen worden?
'Dat was niet de opzet, maar op dit moment lijkt dat wel zo. Thomas Lubanga Dyilo, een Congolese nationalist die er onder meer van wordt verdacht kinderen gedwongen te hebben deel te nemen aan allerlei gewelddadigheden en moordpartijen, is half maart overgebracht naar Den Haag. Tot nu toe is hij de enige die hier vastzit. Ik verwacht dat het proces tegen hem over een paar maanden zal beginnen. Tegen vijf Ugandezen loopt een arrestatiebevel. Zij worden onder meer verdacht van het doden van duizenden mensen en van verkrachtingen, die daar op grote schaal plaatsvonden. Verder wordt er momenteel door het Bureau van de Aanklager van het Hof onderzoek gedaan in Darfur.'

En hoe zit het met Charles Taylor, de voormalige Liberiaanse president? Is er al zicht op zijn komst naar Den Haag?
'Hij zit nog vast bij het Speciale Hof voor Sierra Leone. Naast de misdaden waarvan hij wordt verdacht in zijn eigen land, Liberia, is hij aangeklaagd vanwege misdaden tegen de menselijkheid in Sierra Leone. Het is de bedoeling dat het Speciale Hof voor Sierra Leone hem onder auspiciën van het Internationaal Strafhof in Den Haag gaat berechten.'

Zijn er meer Afrikaanse dictators die zich zorgen moeten maken over een toekomstige gang naar Den Haag? Mugabe van Zimbabwe bijvoorbeeld?
'Zimbabwe is een van de weinige Afrikaanse landen die het verdrag van Rome niet heeft ondertekend.'

'Het is goed de schuldigen te berechten, maar wij moeten ook geholpen worden met de wederopbouw van ons land, hoorde ik van veel getuigen uit Rwanda.'

Wat vindt u van de kritiek dat de wereld eerst toekijkt hoe in Afrika een aantal confl icten uit de hand loopt, om vervolgens door middel van het Internationaal Strafhof een paar daders te berechten?
'Tja, wij komen er nu eenmaal aan te pas als een conflict is beëindigd. Rond de oorlogen die Afrika de laatste jaren hebben geteisterd, bestond een groot gebrek aan internationale consensus om in te grijpen. Of om een land na afloop van een oorlog de helpende hand te bieden. Toen ik voor het Rwanda Tribunaal in Arusha zat, zeiden de mensen daar, dat het straffen van de daders van de genocide niet genoeg was. Het is goed de schuldigen te berechten, maar wij moeten ook geholpen worden met de wederopbouw van ons land, hoorde ik van veel getuigen uit Rwanda. Ik ben het daarmee eens. Tegelijk met het straffen van diegenen die ernstige misdaden hebben begaan, zou zo’n land financiële hulp moeten krijgen. Bij het Rwanda Tribunaal werden de arrestanten uiteraard volgens alle internationale rechtsregels behandeld. Zo kregen diegenen met aids alle medicijnen die ze nodig hadden. Rwandese slachtoffers met aids werden echter vanwege geldgebrek aan hun lot overgelaten. Dat zijn scheve verhoudingen die de internationale gemeenschap zich zou moeten aantrekken.'

Komt het erop neer dat het Internationaal Strafhof, bij gebrek aan erkenning door belangrijke landen zoals Amerika, Rusland en China, vooral Afrikanen zal berechten uit landen waarover de wereld zich niet erg druk maak? Een dat er voor alle andere landen waar ernstige schendingen van mensenrechten plaatsvinden aparte tribunalen worden opgezet?
'Op dit moment lijkt dat nog zo. Overigens zijn zowel de aanklager als de rechters van het Internationaal Strafhof wel betrokken bij een aantal ad-hoc tribunalen, zoals het Cambodja Tribunaal, dat waarschijnlijk in Japan gaat plaatsvinden. Zelf ben ik de afgelopen jaren onder meer in Australië en Cambodja geweest om rechters daarvoor te scholen. Er vinden nog steeds gesprekken plaats met landen die nog niet tot erkenning van het Hof zijn overgegaan. De Verenigde Staten zijn een geval apart, omdat dat land partij is in een aantal grote conflicten. De Amerikaanse president Bush zegt steeds dat hij het niet zal laten gebeuren dat Amerikaanse soldaten in Den Haag worden bestraft. Dat is een misplaatste vorm van antipropaganda, want daar gaat het natuurlijk niet om. Amerika is geneigd zich te onttrekken aan internationale rechtsregels. Kijk maar naar de manier waarop zij met hun gevangenen omgaan op Guantánamo Bay.'

Uw eigen scholing op het gebied van mensenrechtenkwesties heeft u in Amerika opgedaan. Is dat niet een tikkeltje wrang?
'Begin jaren tachtig kreeg ik het gevoel dat ik een soort collaborateur was geworden. Als advocate opereerde ik in Zuid-Afrika binnen een rechtssysteem dat was gestoeld op de apartheidswetten, op grond waarvan mijn cliënten telkens weer veroordeeld werden. Juist toen ik het niet meer zag zitten, zag ik in de krant een advertentie van de universiteit van Harvard. Er werden zwarte studenten gezocht die zich wilden specialiseren in internationaal recht en in mensenrechten. Een van mijn cliënten – een vakbondsman die levenslang had gekregen op Robbeneiland – heeft mij toen enorm gepusht die kans te grijpen. "In Amerika worden geen mensen zonder vorm van proces opgesloten," zei hij. "En je zult zien dat daar geen rechters zijn die luisteren naar getuigen die zijn gemarteld voordat ze een verklaring afleggen." De laatste tijd moet ik daar regelmatig aan denken.'

'Ik geloof heel erg in de kracht van gewone burgers'

Bent u niet bang dat het Internationaal Strafhof een marginale positie zal innemen in het licht van de grote wereldpolitiek?
'Ik vind dat we niet bij de pakken moeten neerzitten. Dat het Hof er is gekomen, is een belangrijke stap in de goede richting. Het is een taak van zowel de internationale gemeenschap als van de burgers in landen die het Hof niet hebben erkend, om ervoor te ijveren dat het ideaal van een onafhankelijke, internationale rechtspraak meer reikwijdte krijgt. Ik geloof heel erg in de kracht van gewone burgers. Voor sommige zaken is nu eenmaal een lange adem nodig. De vele Afrikanen die zich hebben ingezet voor de totstandkoming van het Internationaal Strafhof hebben een prachtig voorbeeld gegeven.'
 
Marja Vuijsje
 



<< naar Magazine


Meer in Politiek:
Samen door Mandela: Zondag 15 december 2013 Stadsschouwburg en de Melkweg, Amsterdam
‘Samen door Mandela’ wil met u...

Africans have their own words change the world around them
Recent political uprisings in parts of...

Open brief aan de fractiespecialisten Ontwikkelings-samenwerking in de 2e Kamer
Sinds een jaar bestaat er een platform...


Meer in Zuid-Afrika:
Xai Xai Lounge - township café's in Amsterdam en Den Haag
Xai Xai Lounge is de centrale ontmoetingsplek van het festival met een...

Kliptown Stories. Verhalen van Zuid-Afrika
Gespreksleider Stephan Sanders spreekt met gasten van het festival: regisseur...

Township Café - Xai Xai Lounge
In het (gratis toegankelijke) townshipcafé komt alles bij...


Meer in Rwanda:
Schaats- en zwemles op het droge
Van 4 tot en met 10 september 2010 zijn topsporters en Right To Play...

Kerstvakantie 2009 - nog meer lezen over en uit Afrika
Dit is inmiddels het zevende overzicht met nieuwe boeken over en uit Afrika....

Kerstvakantie 2008 - heel veel lezen over Afrika
Afgelopen zomer verscheen het vijfde overzicht met nieuwe boeken over Afrika....


Magazine actueel:
Magisch Afrika - maskers en beelden uit Ivoorkust
Magisch Afrika, een schitterende...

Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...


Sites bij dit artikel:
ZAM Magazine
http://www.niza.nl/magazine

Politiek en Samenleving
hyperlinks index Africaserver

Zuid-Afrika
hyperlinks index Africaserver

Rwanda
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 118 milliseconds.