ZAM - dubbelnummer najaar 2007
artikelfotoZimbabwe
Nieuwe golf van kunstroof - de vloek én de zegening van internet
5 Oct. 2007
Nok-beeld uit Nigeria in Parijs' museum.

Diefstal van Afrikaanse kunstschatten is tegenwoordig lucratiever dan ooit, met dank aan internet en globalisering. Tegelijk maakt internet het terugvinden van de kunst gemakkelijker. Dat ondervond de Poolse dief van maskers uit het nationale museum van Zimbabwe.
 
Er is een nieuwe jacht op de kunstschatten van landen in Afrika losgebarsten. Dat heeft alles te maken met globalisering, technologische ontwikkelingen, toegenomen reislust en welvaartsverschillen. Internet heeft een forse impuls gegeven aan de handel in kunst en antiek. Wie bijvoorbeeld - op de dag dat ik dit schrijf - de website van Tim Hamill's galerie in Boston bezoekt, treft achtendertig zeer oude Nokbeelden uit Nigeria aan, in prijs variërend van 900 tot 10.000 dollar. Nok-beelden worden pas sinds eind jaren tachtig in ruime getale opgegraven, terwijl de handel erin al decennia lang is verboden. Hamill heeft ze toch.

Ander voorbeeld. Een reislustige Belg ontdekte in 1999 dat Ethiopië's belangrijkste kruis - een kruis uit de rotskerken in de bergstad Lalibela - te koop lag in Addis Abeba. Hij kende het land goed en moet geweten hebben dat het kruis iets heel bijzonders was en zeker het land niet mocht verlaten. Hij betaalde er uiteindelijk 25.000 euro voor en liet het door een koerier thuis afleveren.

Nog een voorbeeld. Enkele jaren geleden vloog een gerenommeerde Europese antiquair op en neer naar de Rwandese hoofdstad Kigali, om daar een uniek houten koningsbeeld op te halen dat Rwandese soldaten hadden meegenomen uit Congo. Hij zou er een kwart miljoen dollar voor hebben betaald.

De roof van kunst- en cultuurschatten treft Afrika hard. Volgens Samuel Sidibé, directeur van het Nationaal Museum van Mali, is er "heel veel weg". Zijn land was er een van oude koninkrijken en op veel plaatsen zat de bodem vol "memoires, waardevolle voorwerpen, grafbeelden, vaten en ga maar door. De beste zijn al jaren geleden verdwenen naar de markten in Noord-Amerika, Europa en Japan", vertelt Sidibé. Hij ontving in 2006 een prijs van het Prins Claus Fonds voor zijn inspanningen om het culturele erfgoed van zijn land beter te beschermen.

Handelaar Bernard de Grunne van Tribal Fine Arts in Brussel is het met de Malinees eens. Op een hoorzitting in de Belgische senaat stelde hij in 2003 dat "negentig procent van de voorwerpen die (...) als belangrijk kunnen worden beschouwd, op de een of andere manier uit Afrika zijn weggehaald." Helaas onthulde hij niets over zijn eigen rol daarbij, hoewel daarover veel ongunstige verhalen de ronde doen.

Talloze mensen hebben belang bij kunstroof. Om te beginnen de Afrikaan die een graf openmaakt of een oude woonheuvel omspit op zoek naar archeologisch materiaal. Hij doet dat vaak in opdracht van een tussenpersoon. Soms, zoals bij verschillende musea in Nigeria of Zimbabwe, is die tussenpersoon een museummedewerker. Deze heeft weer afspraken met een antiquair in de hoofdstad van zijn land. Die heeft doorgaans een boekje vol namen en telefoonnummers van handelaren en privé-verzamelaars in rijkere landen, inclusief Zuid-Afrika.

De voorlaatste schakel in de keten, de handelaar in een rijk land, houdt aanzienlijk meer over aan kunstroof dan de eerste schakel, de grafschenner. Volgens onderzoekers van de universiteit van Cambridge (Engeland), ontvangt een grafschenner of vinder gemiddeld tussen de 0,1 en 1,7 procent van het bedrag dat de koper uiteindelijk voor zijn vondst betaalt.

Betere wetten
Veel Afrikaanse landen zijn zelf debet aan het verlies van hun culturele erfgoed. De oorzaken zijn corruptie en gebrek aan getraind personeel. Tegelijk proberen steeds meer landen hun culturele erfgoed beter te beschermen. Daarbij gaat het om betere wetten, training van politie en douanemedewerkers, en bewustmaking van de bevolking. Ethiopië is bezig om al zijn kerkelijke kunstschatten te fotograferen en te beschrijven, zodat bij diefstal of smokkel de politie en Interpol iets hebben om op terug te vallen. De diefstallen in musea in Zimbabwe hebben de invoering van betere beveiligingssystemen versneld. Mali zet mobiele politiebrigades in om archeologische vindplaatsen te beschermen. Daardoor is het aantal illegale opgravingen rond de historische stad Djenné dramatisch gedaald. Het nationale theater van Mali heeft een toneelstuk gemaakt om de dorpelingen rond die vindplaatsen bewust te maken van de cultuurhistorische waarde van het erfgoed. Zo zijn er veel meer voorbeelden.

Nederland voert geen erg actief beleid tegen kunstroof, hoewel het enkele verdragen heeft aanvaard die het culturele erfgoed van landen beschermen (zie kader). Douane en Erfgoedinspectie komen vooral in actie als het om 'grote' stukken gaat; de invoer van minder grote stukken laten ze oogluikend toe, ook als ze uit Afrika komen. Dat is jammer voor Afrika, waar regionale musea zelfs die 'minder grote stukken' niet hebben. Het houdt de eenzijdige tocht van Afrikaanse kunst- en cultuurschatten, die al eeuwen naar de rijkere landen leidt, in stand.
 
Jos van Beurden
 



<< naar Magazine


meer foto's voor
Nieuwe golf van kunstroof - de vloek én de zegening van internet: foto
SPECIAL: ZAM - dubbelnummer najaar 2007
De beste boeken
Welke Zuid-Afrikaanse romans zijn ten...

Vertalerspassie
Robert Dorsman en Riet de Jong-Goossens...

Nieuwe golf van kunstroof - diefstal in Harare
Een voorbeeld uit de moderne praktijk....

Terapia do amor - Trouwen in Maputo
Kerken in Maputo zitten vol vrouwen op...

Amsterdam, Kaapstad, Paramaribo (en weerom)
Kaapstad en Paramaribo zijn tegelijk...

In het land van melk en honing - Nederlanders in Stellenbosch
In het najaar is op Nederland 2 de...


Meer in Zimbabwe:
Nieuwe golf van kunstroof - diefstal in Harare
Een voorbeeld uit de moderne praktijk. Hoe kunst verdween uit Zimbabwe en...

Mugabe en de blanke Afrikaan
Een nieuwe documentaire over de strijd van een blanke Zimbabwaanse boer tegen...

Yuppen uit Peking -
Column van Hans...


Magazine actueel:
Magisch Afrika - maskers en beelden uit Ivoorkust
Magisch Afrika, een schitterende...

Julidans - South African choreographer and dance company from Senegal
"At the same time we were pointing a...

Coup Fatal- uitbundige muziektheatrale ode aan de ‘sapeurs’ van Kinshasa (Congo)
Van 16 t/m 18 juni presenteert het...

Manecas Costa - alsnog in Nederland - win vrijkaarten
Manecas Costa, zanger, componist en...

Online expositie Afrika-foto's Frits Eisenloeffel
Sinds begin februari 2014 staat op de...

Auteur Helon Habila over Olie op water - korting voor bezoekers Africaserver
Op woensdag 19 februari komt de...


Sites bij dit artikel:
Zimbabwe
hyperlinks index Africaserver


Processed by Apache Cocoon 2.1.7 in 90 milliseconds.